Виктор Балдоржиев (azarovskiy) wrote,
Виктор Балдоржиев
azarovskiy

Даширабдан Батожабай. Төөригдэhэн хуби заяан (Отрывки из оригинала 1958 года)

Байгалай толон. 1958 года.
Для сравнения читайте текст на русском языке.
Зураг Ф. Балдаевай, 1958 он. Публикация не вычитана после набора. Набор продолжается.)
___________________________________________
Эхин, Үргэлжлэл-1, Үргэлжлэл-2, Үргэлжлэл-3,
____________________________________

- Үгы, яагаа хүсэтэй болоо гээшэбши? — гээд, үнэхөөрөө гайхаһан Шара-Дамба мэнэ һая тэрэнэй гарта бажуугдаһан альгаяа амандаа дүтэлүүлэн үлеэбэ. Шэгшы эрхы хоёрынь ниилэшэнхэй, гарайнь араар Аламжын томо хургануудай холонхойн сараанууд буушанхай байгаа һэн.
- Зургаан жэлэй саада тээ барилдагшаһаа ондоо болоо гүб? - гээд, Аламжа халта миһэд гэбэ.
- Ондоо, түмэр түдэгэ шэнги гартай болоолши! Шиниил барилда гэмэ найр болохо гэжэ байна.
- Гурбан зуун түхэриг алтаар шагнал үгэхэ юм! - гэжэ хүнүүд шууяшаба.
- Юу? Тиимэ ехэ мүнгэн хаанаһаа байха һэм? - гэжэ Аламжа арсаашье һаа, шэнэ мэдээсэл һонирхоһон янзатай, энэ тэрын нюур шэртэн хаража байгаа һэн.



- Далай ламын арбан дүрбэ наһатай болоһоной баярта буддын шажантанай найр болохонь!
- Баруун Жууһаа Далай лама өөрөө шагналай мүнгэ эльгээгээ гэнэ.
- Гурбан зуун түхэриг алтаар эльгээгээ ха. Баруун Жууда байдаг манай Туваан хамба Агын дасанда хахадһаань ехэ мүнгыень үгүүлээ юм ха.
- Һая эндэ ерэхэдээ, зорюута асараа! - гэлдэн, тэндэ байһан хүнүүд бэе бэеэ таһа дүүрэн шууялдашаба.
- Юу хэлэнэт? - гээд, өөрөө мэдэнгүй, Аламжа һууриһаа бодошобо.
- Тэнэг бүхэнүүд сугларха байха, бэеэ заһажа, барилдаха болоолши даа... О-о-о! Шүдхэр болотороо хүлни хүшэшоо гээшэб! - гэһээр, Шара-Дамба бодобо. Тэрэнэй хойноһоо бодохо һанаатай, аянай хүнүүд бүгэдөөрөө орбогошолдонод.
- Ш-ш-ш! Ш-ш-ш! - гэжэ ябажа набтархан Тагар үбгэн тэргынгээ хажууда ошонхой, хэбтэжэ байһан хоёр сараа бодхожо эхилбэ.
- Тэрэ найртнай хаана болохо юм бэ? - гэжэ мүн лэ бага бэшээр һонирхоһон Жалма бэеэ барингүй асууба.
- Хан-Уулын үбэртэ! - гэжэ Галдан Жалмын урдаһаа уриханаар хаража, саг соонь харюусажархиба.
Саашаа ошожо ябаһан хүнүүдэй хойнобоо дахасалдан:
- Ши барилдаха гүш? - гэжэ Аламжа Шара-Дамбаһаа асууба.
- Дохолжо ябахыемни харанагүй гүш? - гэжэ Шара- Дамба дураа гугаһан янзатайгаар хамар дороо гүбэд гэбэ.
- Хүлөө яаһан хүмши?
- Намдаг баянай адуушан ябахадаа, эмнигээр носолдожо байһаар, нэгэ бузар азаргада үдьхэлүүлһэн хүнби.
- Намдаг баянай?.. Би баһа тэрэ бэридэй адуу хараһан хүн гээшэлби!

Аламжа Шара-Дамба хоёр тэргын хажууда зогсонод. Бэшэ нүхэдынь хараал табилдан, залхуу сарнуудаа гэдэргэнь толгойһонь түлхижэ байжа, хабһа уруунь үдьхэлэн, хөөмэгшэдэнь оруулнад. Жалма үбгэнэйнгөө Шара-Дамбатай хөөрэлдэхые алдангүй харашоод байгаа һэн. «Бүхын барилдаанда оройлжо, иимэ ехэ шагнал абадаг һаань, али тухай һайн байгааб! Үнеэ худалдажа абахадамнай, минии Балбархан халуун һүмбэй ууха һэн» гэжэ сэдьхээд, тэбэрижэ байһан хүбүүнэйнгээ хооһон  хүхэхлтэ аманһаань абаба. Балбар ууртайгаар бархиран, хүхэлтэеэ буляагщана. Мэнэ һая хашхаржа, хүхижэ ябаһан Булад хүбүүгээ Жалма үгылжэ, өөдэ уруугаа хараашалба. Томо тогоо ашаһан тэргэ доро нэгэ юумэн бүрэгэд гэхэдэл гээ һэн. Нарилжа харахадань, тогоотой томо тэргэ һонирхоһон Булад доронь ороод үзэжэ байба. Мэнэ мэнэ жүдхөөд ябажархихаа байһан сарнууцые Жалма харахадаа, оог хашхараа гаргаба.
- Мөөр дороһоо гарыш! Тэргэ хүдэлхөө байнал!..
Сошордоһон абяанһаа гайхалдан, хүнүүд Жалма тээшэ харашабад. Булад тэргэ дороһоо монсогороороо зайсан гарашана. Харин Шара-Дамба Аламжа хоёр хүнэй хашхарһан тээшэ толгойгоо залангүй, хөөрэлдэжэ байгаад һэн.
- «Шамайе ехые эдддэг, хоолойн дарамта!» гэжэ Намдаг баян хэлээ һэн, - гээд, Шара-Дамба эльгэ хатаба.
- Хүнһөө үлүү юу эдихэ хүнбиб! - гэн, Аламжа шарайгаа хобхо татаба.
Шара-Дамба ушаргүй шогложо байһандаа аягүйрхэн, шэгээ түбшэн болгожо, нүхэрэйнгөө мүр дээрэ гараа табина.
- Намдаг баян шамайе мартадаггүй. һэеы гэр шэнээр барюулжа үгэһэмни, хэдэн жэл һубарюулжа сэнгынь түлөөд, баяр хүргэхынгөө орондо хараагаад тонилоо гэдэг.
- Тэрэ худал! Жалмашье мэдэхэ! Уриһаар абаһан гэрэйнгээ сэн табан жэл соо адууень хаража түлөөб! Үбэл зунгүй адуу дахажа, долоон хоног бүхэндэ задалжа ябаһан гэр юу болохоб! Тэрэм эбдэржэ, һүүл дээрээ баһа гэргүй
олоо бэлэйб.
Аянай хүнүүд хашхаралдан, сарнуудаа туужа эхилбэд. Талада зогсожо байһан Жалмын хажууда залуухан аяншан һаднаг мэтэ зогсобо. Юушьеб хэлэхэ гээд, аманһаа гарганагүй түхэлтэй.
- Галдан, юу хэжэ байнаш! - гэжэ Шара-Дамба ооглобо. Залуу хүбүүнэй хүхэ болошоһон шарай дахин улайжа, анишаһан нюдэниинь нээгдээ. Гэнтэ мэдээ ороһон юумэдэл, тэрэ хүбүүн сар тээшэ гүйжэрхёо һэн. Шара-Дамба тэдэнэй ахалагша байһан туладаа ажал хэнгүй миин захиржа ябана ха юм. Тэрэниие хажуу тээшэнь Аламжа хүтэлжэ, шэбэнэн һагад нэгэ хэдэн үгэ хэлэбэ. Бодолгото болоһон Шара-Дамба харюу үгэнгүй, удаан зогсожо байгаа һэн.
- Газар бүриһөө бүхэнэр сугларха байгаа ёһотой! - гэжэ Аламжа үгэеэ үргэлжэлүүлнэ.
- Монгол, Хитад, Түбэд оронуудһаа ерэхэдээ болохо!
- О-о, һанахада бэрхэл байна даа! - гээд, Аламжа һанаа аддаба.
Булад эсэгынгээ хажууда аалихан ерээд, юундэшьеб һанаа аддаһыень ойлгожо ядан шарайшална.
- Эжыдээ ошо саашаа!
Наһаараа иимэ шэрүүнээр үгэ хэлээгүй эсэгэеэ гайхаһан хүбүүн аргаахан гэдэргээ ябаһаар, холо болобо.
- Би хүүгэдээ хооллуулха зөөритэй һаа, шамда туһалха байгааб, - гэжэ Шара-Дамба хэлээд, ашаанай хойноһоо ябажархина. Тэргын хахинаанда дурагүйдэһэн Аламжа хоёр шээсэндээ хургаяа хээд зогсоо һэн. Саашаа ошожо ябаһан Шара-Дамба гэдэргээ эрьежэ, юушьеб хэлэнэ. Шэхэнһээ хургаа абажа хэды шагнаархабашье, хэлэһэн үгыень Аламжа дуулабагүй. Намайе барилдаанда бэлдэ гэбэ бэшэ гү гэжэ бодоод, лаб ойлгохо һанаатай Шара-Дамбын хойноһоо гүйжэрхибэ.

- Баяртай, - гэжэ Аламжын хүсөөд ерэхэтэй хамта Шара-Дамба дахин дабтана. «Ай даа» гэжэ гажарһан Аламжа мүн лэ баяр хүргэн, гараа үргэбэ. Теэд тэрэнэй шарай дээрэ зааханшье баяр үзэгдөөгүй һэн.

Жалма хоёр хүүгэдэрээ үбгэнэйнгөө хажууда ерэжэ зогсошоно. Дабирхайгүй мөөрнүүдэй гунигтай абяан хүнэй бэеын арһанһаа татажа байһан шэнги үбшэнтэйгөөр гииналандад. Һамганиинь Аламжын гарһаа аргаахан баряадхиба. Энэ дэлхэй дээрэ гал урууиье ороо һаань, хамта ороходоо уйдахагүй гансахан хүнэй байһые Аламжа мэдэдэг һэн. Мүнөөшье тэрэ найдаха үнэн нүхэр инаг Жалмынгаа шарай харахадань, баярай наран сээжэ соонь дэлбэршэнэ. Жалмын нугархай бэеые гартань байһан хүүгэдтэйнь хамта үргэжэ, байрадаа хэды эрьелдээд табижархиба. Баруун зүгэй хүн байгаа һаа, хэды дахин халуунаар озожо, уралаа уралдань няагаад зогсошохо бэзэ. Теэд талын буряадай гуримаар, өөрынгөө досоохи бурьялаае газаашань халитар гаргангүй, Аламжа тогтобо ха юм. Харин эхэеэ харамнаһан Булад нэрэ һурагүй эсэгынгээ хормойһоо угзаран байгаа һэн. Соохорложо хайлашаһан саһанай дундуур асари томо тэргэдэ даруулжа, үхэһэн могой шэнги һунанхай харгын зурагар далан годиролдон хэбтэбэ. Добуун дээгүүр далда ороһон аяншадай тэргын абяан улам һула боложол байна. Аламжатан байһан газартаа хүдэлэнгүй зогсонод. «Мүнөө болотор тэргын абяан шэхэндэмни соностоно гээшэ гү?» гэжэ өөртөө этигээгүй Аламжа шэхэеэ гараараа бүглөөдхибэ. Харин үни үгы болоһон абяан шэхэн соонь үлөөд, ханхинажа байгаа һэн.

- Тэргын абяа дуулана гүш? - гэжэ Бупад хүбүүнһээ эхэнь асууба.
- Иимэ ехэ тогоонууд соо мяха шанахадань, бидэ ошожо эдихэбди! Заал һаа бидэндэ үгэхэ байха! - гэжэ хүбүүниинь тад ондоо харюу хэлэбэ.

Үнгэрһэн сагай һүүдэр

Эртэ үглөөгүүр ойн соорхой сооһоо утаан бурьялжа байгаа һэн. Үни хада бодоһон Жалма саг үргэлжэ зуухатай гал шадараа тойролдон эдеэ хэнэ. Умдалдаг сагтаа тэрэнэй үбгэн юундэшьеб ерэбэгүй. Энэ үглөөгүүр Жалмын сэдьхэл гажаржа, xapaраһан лэ юумэниинь муу, муухай мэтээр үзэгдээ һэн. Юундэ иигэжэ һаналайнгаа муудаһые тэрэ өөрөөшье ойлгожо ядаба. Галайнгаа зүүн хажууда сомсойжо һуугаад, удаан саг соо галаа удхалдаг гуримтай һэн. Мүнөөшье галаа түлижэ һууна. Гэнтэ тэрэнэй толгойгоо үргэжэ харан гэхэдэнь, шүүдэртэн сайрahaн ногоон соогуур зурагар мүр зууха тээшэнь сэхэ ерэһэн байба. «Юун амитан һүни ерээ гээшэб?» гэжэ гайхаһан Жалма эзэлуүдтүй ошожо, тэрэ мүр үзээ һэн. Мүлжэжэрхиһэн яһа, гүрөөһэнэй годонуудые харахадаа : «дүтэ шадар гүлгэлһэн шоно бии байна» гэжэ гансата тааба. Эдишэ бэдэрһэн зэрлиг амитанай мүрэй ошоһон тээшэ шэртэжэ, бүхэ нойроор һажашаһан уулануудые, захагүй үргэн хүбшэ мододые харахадаа, тэрэнэй досоо бүришье бүрүүлтэнэ. Харанхы хүмэг доро һуудаг шара шубуудые, ойн захада хороод эдишэ гэтэдэг нашан харсагые, утаар инсагаалдаг мяхаша элеэ шубуудые, унанхай модоной орбондо орёолдон байдаг могойнуудые һанахадаа нюрга руунь хүйтэ даана. «Ай, минии түрэһэн нютаг! Хэды олон дайсан үбсуүн дээрэшни хорожо байнаб!» гэһэн бодол эзэлүүдгүй досоогоо шэбшэжэ, урдаа байһан уула хаданууд тээшэ дахин хараха дураниинь үгы болошоно. Гэнтэ юумэн һаршагад гэжэ, сошоһон Жалмын хажуу тээшээ харахадань, боробтор зүһэтэй шандаган боролжын оёороор харайжа арилба. «Xараба гүш, мүнөө үбэлдөө сагаан ябаһан шандаган хабар болоходо зүһэеэ хубилжа, энэ олон дайсадһаа бэеэ абарха аргаяа олобо ха юм! Зүб даа... Мэлхэйшье һаа, нюрган дээрээ хуяг шэрээд ябадаг бэшэ гү! Заряагай нооһоншье һаа, улаан гараар бариха аргагүй, зүүн шэнги ха юм! Ай-ай!.. Гансал үгытэй хүн бэеэ абаржа шададаггүй байна даа!» гэһэн бодол Жалмын толгойдо оробо. Үншэн барлаг ябаһан басаган иимэ юумэ нэгэнтэ бэшэ шэбшэдаг байһан юм. Жалмын хоолой хатажа залгиһан шүлһэниинь саашаа орожо үгэхэеэ болишобо. Энэ дэлхэй дээрэ тэрэнэй найдаха юумэн үгы шэнги һанагдана. Урагшаа харахадань, бүтүү модод!.. «Юундэ мододые харахадаа уйданабиб?» гэжэ сэдьхэлээ заһахые оролдоно. «Модон... Модон гээшэ хүнэй нухэр ха юм!.. Минин турэхэдэ, энэ модоор улгы хэжэ унтуулаа. Үхэхэдэмни, дурбэн хабтагай хадаад хуурсаглана бэзэ. Эсэжэ зобоходоо, һүүдэртэнь һуужа, амардагби. Модон табаг соо аарса хэжэ уудаг байгааб!» гээд шэбшэхэ зуураа, хамаг шуһаниинь бурьяжа далай шэнги шэхээрнь шааяхадал гэнэ... Үгы, лаблажа мэдэхэдэнь тэрэнэй шуһан бэшэ, харин уураг шара шзнэһэн модод һалхинда найгаргалдан шууяжа байгаад һэн. Отогойнь хажуугаар урдэһан горхоной шолшогонохонь, шугы тээһээ дууша шубуудай абяан хүгжэм болон соностобо. Хирэ-хирэ болоод лэ тэрэнгиин үнэр ха анаһа ашьеб һэбшээлнэ. Май һарын үглөөгүүр түрүушын ногоон зүлгэ дээрэ шэмэг болон xvha модод хөөбэр үдхэнөөр набшаһалшоо. Нариихан уляаһад «шамда гартахагүйбди» гэлдэйһэн юумэндэл, набшаһаяа һэжэрэн шэбэнэлдэнэд. «Бай-гаалиин хүгжэмэй шэмэгби» гэхэ Һанаатай ха, ойн хүхы дуугаа хангюурдана. Энэ һайхан абяан сооһоо хононшье шагнажа байбал хашархаар бэшээр алтан гургалдайн дуун аялгатаба. Уран зохёолшод энэ шубууе магтажа, шулэг бэшэдэг ха юм! Хүгжэм бэшээшэд дуунайнь аялта найруулдаг! Харин уранзураашад энээхэн хүхэ борохон шубууе тоти болгожо зурахаяа голодог байжа болоо. Тиигэбэшье үншэн Жалма энэ шубууе бүд дээрэ утаһаар нэхэн оёхые хүсэдэг һэн. «Ай, баарһан басаган, ондоо үедэ түрөө ха юмши! Алтан гургалдайе бүд дээрэ нэхэжэ гоёохо торгон утаһанһаа байха, хахархайдаа халааһа табиха утаһагүй бэшэаалши!» гэжэ өөрөө өөртөө хэлэнэ. Иигэжэ һууһан Жалмын досоо жаргал гашуудал хоёр хара сагаан могойнууд боложо хадхалдана. Тиигэбэшье байгаалиин һайхан хүгжэм, унтархагуй омгорхол тэрэнэй досоо соргоор бүлэжэ байна ха юм! Мүнхэдөө һажашаһан хаданууд тээшэ Жалма дахин харахадаа, галта хара үнэгэ, булга, хэрмэ, нарин ута хүлтэй буганүудьге, байгалай халюуншье һаань, бугэдыөнь досоогоо шэбшэнэ. Захагүй олон долоотоно, улаагана, үлир, мойһон, баабгайн эдижэ барахаар бэшэ алирһа, нэрһэдые нюдэндөө хараһан шэнги болобо. «Иимэ баян, иимэ һайхан орон нютагта түрэхэһөө жаргалтай юу байхаб!» гээд дахин тэрэ шэбшэнэ. «Манай урда үеын ахадүүнэр энэ баялиг модоор жадаяа эшэлжэ, хурса һэлмэдээ хуһан барюул хэжэ, дайсантаяа тэмсээ бэшэ гу?.. Энэ олон модоор мэргэн годлинуудые дархалжа, ойдо ябаһан бүгэн эбэрээр хатуу шэлдэн номо хэжэ, дайсанаа харбадаг байгаа бэшэ гу?» гэжэ сэдьхэхэдээ, мунөө һая «энэ дэлхэй дээрэ найдаха юумэмни угы» гэжэ байһан бодолынь өөртэнь эшхэбтэр шэнги болошоно.

Модоной забһараар дахин юумэн һаршаганахадал гээд угы болошоно. Жалма һууриһаа бодожо, талаар хараашална. Уданшьегуй залүухан мододые нугарса дараһаар Аламжа ой соаһоо гаража ерэбэ.

- Ши хаана удабаш? Сайгаа ууя! - гээд Жалма зуухатай гал тээшээ ошоно. Эсэгэеэ дахажа ошоһон Булад мүн лэ хойноһоонь гүйжэ ерэхэдээ:
- Эжы, эжы! Аба бидэ хоёр гургалдайн дуу дуулахые шагнажа һууһанаа ерээбди! - гэбэ.
- Аа-, шубуунай дуу дуулахые шагнажа һуугаабты! Би таанадые хүлеэжэ ядажа байгаалби!
Нэгэшье үгэ дуу гарангуй Аламжа галай захада ерэжэ һуушана. Томо модон аяга соо дүүрэтэр шахуу яһанай шүлэ хээд, Жа лма үбгэндөө угэбэ. Мүн хаха отолһон гүрөөһэнэй зурхэ табаг соо хээд, урдань табиба.
- Намда, намда! - гэжэ байжа хоёр гараа убдэгэйнгео хоорондо хабшаһан Булад эжынгээ нюур, бусалжа байһан тогоон хоёрые ээлжэлуулэн хаража байгаа һэн. - Бари! - гээд Жалма монсогор бөөрэнүүдые табаг соо гаргаад хүбүундээ үгэбэ. Булад тэрэ бөөрыень гараараа абаад амандаа зуужа, хутагаар отолон эдинэ.
- Бөөрэ шүдөөрөе даажа ядаа туш? Хазаад эди! - гээд яб байса Жалма бадашажархиба. Эхэдээ эрхэһэн хүбүүн уралаа шомбойлгоод һуушана. «Га-ртаа бариһан мяхаяа эдииш» гээд толгойень эльбэдэг эсэгэнь хүбуүн тээшээ харабашьегүй. Аламжын бодолдо дарагданги байһаниие мэдэһэн Жалма нэгэшье үгэ хэлэнгүй, галайнгаа зүун хажууда эдеэлжэ һууна.

Хоолойгоо тэжээхэ олзогүй дээрэһээ, дасанай модо отолхоёо арсаһан Аламжа сахюур замагтай хуушанай буугаар майлада гараһан гурөөһэ отогойнгоо үүдэнһээ шахуу буудажа унагаадаг һэн. Үни холын ой соо байһан тэдэнэй шүлэндөө хэхэ гурилынь, эдихэ замбаань унн хада дууһашаһан байгаа. Теэд буряад хун мяхатайл һаа, туража үхэхэгүй ха юм. Жалма һамганиинь шэнэ мяха шанахадаа хүбүүндээ бөөрыөнь, эсэгэдэнь зүрхыень, өөрөө хара эльгыень эдидэг гуримтай һэн. Буряад зоной гол эдеэн болохо сай Аламжа уудаггуй байгаа. Барилдаанда бэеэ һорижо байһан хүн үдэшэ яһанай шүлэ ууха ёһотой юм. Энэ түгэд rypимые урдань барилдахадаа сахяагүй Аламжа мүнөө яашагүй шүтэхэ гэжэ бодоо. Hahaapaa гэртэйшье боложо шадаагуй хүнэй урда энэ найрай барилдаан ами наһанай хэрэг болохо байгаа һэн.

Харахан үһэеэ хоёр тээшэнь хахалжа һамнаһан Жалма толгойнгоо хахадые бултайлган һагад хитад «миншуу» пулаадаар боодог гуримтай һэн. Энээхэн торгоной сэнхир үнгэ нюдэнэйнь сагаантай наадажа, ангаһан хүнэй умда харюулма сэлмэгхэн шарайтай болгоно. Табаг сооһоо шүлэ һорожо һууһан Аламжа һамганайнгаа нюурые хирэ-хирэ болоод лэ харана. Нимгэхэн уралай забһараар халта бултайһан шүдэнүүдыень харахада, юушьеб хэлэхэ гээд, бэеэ бариһан мэтэ үзэгдэнэ. Заримдаа тэрэнэй нариихан хурганууд торгон хара гэгзэгынгээ үзүүр эмирээд эмнрээд абана. Лимбээр наадаһан шэнги халта өөдөө һэрбыхэдээд байһан шэгшы хургыень харахадаа, Аламжын шэхэндэ зүрхэ хүдэлмэ һайхан хүгжэм соностоһон шэнги болоно. Нидхэ дороо халта хабдаһан шэнги зубхинь бүмбэгэрхэн хасартаяа тааража, бурншье һайхамаар Аламжын нюдэндэ узэгдэнэ. Жалмын хоёр нидхэнүүдынь дали боложо мохоохон узүүртэй хамарыень тэлээд, элижэ ябаһандал харагдана. Иимэ эхэнэрэй шарайе Азиин зон харабал, мартахагүй. Үльгэр түүхэ соо зугаалжа: «Огторгойдо ябаһан шубуун энэ эхэнэрые хараха һанаатай элилдэбэ! Ойдо ябаһан буга һогоон дууень шагнаха һанаатай зогсобо» гээд арад зон хэлсэдэг.

Үдэр ошохо бүри Аламжын досоо уйтаржа байгаа һэн. Манатан байгаа ойн шиигтэй агаар, газаагуурнь шааян урдадаг хадын горход, car үргэлжэ хүгжэм татадаг шубуудай дуун булта холилдон, Аламжын зүрхэндэ гашуудал асарһан шэнги болоно. Заримдаа ойн оёороор тэнэжэ зайшаладаг гү, али бишыхан Балбарые эбэр дээрээ абаад хэдэн удаан саг соо таалажа зобоохо гү, угышье haa дулии юумэдэл дүгныгөөд, хүнтэй хөөрэлдэхэеэ болишодог байба. Зангыень мэдэхэ болоһон тэрэнэй гэртэхин балайшье гайхадаггүй һэн. Тиигэбэшье, Жалмын һайхэн шарай харахадаа Аламжын бухэтэр нюрган тэниижэ, эсэнхэй балсангынь шанга ажа, уйтай шарайнь сог залитай болодог һэн. Мүнөө эдеэлжэ дүүргэһэн Аламжын шэг шарай тугаар һаяхан ой сооһоо ерээшздээ орходоо тад ондоо болошоод байба.

- Зай, баһал туршаха болоолди даа! - гээд эльгэн хара шулуунай хажууда Аламжа ошожо, хоёр гараараа тэрэнние саб бариһан бэеэрээ хэды дахин гар дээрэхэнээ үргэбэ. Хэр хүндэ хэмжүүртэй шулуун байһыень Аламжа өөрөөшье мэдэдэггүй һэн. Үргэжэ байһан шулуугаа тэрэнэй хаяхадань газар дорьбожо, тогоон соо байһан сай сальгидадаг байгаа. Үни сагһаа хойшо эдеэнэй урда тээ бэе махабадай соёл хэдэг аад, юундэшьеб, Аламжа мүнөө дахин хубсаһаяа тайлажа хаяад, үдэшэ үглөөгүй үрөөһэн үзүүрһээнь үргэжэ үзэдэг тэбэримэ бүдүүн арбан алдын шэнэһэнэй хажууда ошоод зогсошобо. Нюрган дээгүүрнь ирайжа гүрылдэшэһэн сараануудые аяар зуухын хажууһаа һамганиинь харахадаа, монгол бүхын бэеэ һоридог гүрэмэл гүльмэ тээшэ нюдэеэ залаба. Ойн оёорто байһан Аламжа монгол гуримаар гүльмэ гүрэхэ мушхамал хаанаһаа олохоб! Гүлгэн хуһа мододые таһар сабшаад, шэлбыень зулажа хабтайса гурөөд хоёр шэнэһэнэй дунда татаһан юм. Энэ гүрэмэл гүльмэ дээрэ нюсэгээр хонохо бүринь гүрэгэр толбонуудынь бэе дээрэнь олошоржол байгаа һэн.

Бүдүүн шэнэһэнэй узуурта зогсожо байһан Аламжа гартаа нёлбожо, альгануудаа бэе бэедэнъ үрэхэтэеэ хамта Булад тээшэ эмнигэс гэбэ. Гар дээгуүрнь обогошолдон байгаа балсангуудыень хаража байһан хүбүүииинь: «минии эсэгэһээ хүсэтэй амитан дэлхэй дээрэ байхагүй» гэжэ шэбшэнэ.

Хоёр хүлөө халта зайтайгаар лаб гэшхэжэ, зуухын хажууда байһан Жалма тээшэ халта хараһан бэеэрээ, бүдүүн шэнэһэнэй узуур дороһоо хоёр гараараа лаб бажууба. Car зуура тонгойһон шэгтээ амияа дарахадал гээд нюргаяиинь тэниишэбэ. Булад байрадаа дэбхэржэ байжа хашхарна. Мун лэ Жалма үбгэнэйнгөө амжалтада баярлаһандаа, абяагүй энеэжэ байгаа һэн. Энэ модые Аламжа үргэжэ эхилхэдээ, үбдэгтөе ёохон хүргэдэг байһан юм. Үдэр бүри хүсэ нэмэжэ байһан юумэдэл, cаг үргэлжэ бэеэ бэлэдхэһэмэй ашаар, хурганай шэнээхэнээр өөдэнь үргэ үргэһөөр бэһэдээ хүрэтэр үргэдэг болоһон байгаа. Мүнөөдэр тэрэ бэһэнһээ дээшэ гурбан хурга тухай үлүу гараса үргэжэрхибэ. Монсогор балсангууд сээжыень тойрон гүрылдэжэ байгаа һэн. Түмэр хүшүүргээр модоной oёpоhoo гасаһан юумэдэл тулаад байһан хоёр гарнуудынь гэнтэ зааража, арбан алдын модон унажа газарай обогод гэтэр доһолгобо. Сагаанаар нюдэеэ сахаригтуулан шэшэржэ байһан гараа урдаа тохиилгоод зогсожо байһан үбгэнэйнгөө шарай харахадаа, энеэбхилжэ байһан Жалмын нюур барагад гэшэбэ.

- Заал һаа малаахан тугалтай үнеэ абахабди! Манай аба найр дээрэ бултыень диилэхэ! - гэжэ байжа эсэгынгээ барас хүсые хараһан Булад шангаар хашхарна.

Аламжын хурса шара нюдэд гүрэгэр мяхалиг иидхэ дороо унтаршаһан юм шэнги болобо. Тэрэнэй нюрга уруу жэрд гэхэдэл гээд, хамаг бэень мэдэрэлээ табишанхай байгаа һэн. Гэмтэһэн тухайгаа хундэ мэдүүлхэгүй гэжэ бодоһон Аламжа аргааханаар гэдэргээ эрьебэ.

- Аламжа!.. Яагаабши?.. – гээд Жалма хажуудань гүйжэ ошобо. «Яагаашьегүйб!» гэжэ хэлэхэ гэхэдээ Аламжын хоолой аргажа, абяан гарабагүй. Һанаагаа зобожо байһан һамганайнгаа сэдьхэл заһахын түлөө хэды уринаар харахые оролдобошье, үбшэнтэй уршалааһаа шарайнь хахасажа шадаагүй һэн. Дуугай байһан Аламжын халта нюураа уршагад гүүлээд, хүнһээ тэрьедэһэн юумэндэл саашаа ябашаба. Тэрэнэй барагар шарайе, галгүй шара июдыөнь, дүхэг дүхэг байса толгойгоо һанжуулан саашаа гэшхэлхые хараһан Жалма хажуудаа байһан бүдүүн шэнэһэ тэбэреэд бархиршахаа һанана. Аюул болоһонииеь мэдэһэн Булад хүбүүхэниинь эсэгынгээ урда хойно ороһоор дахалдан ошобэ. Аламжын хүлынь хүндэдэжэ, алхадалынь баабгайдал тон адляар ялтаргаад, бэень бархигар, нугархайгуй боложо үзэгдөе һэн. Хүлэйнгөө газарта хүрэһэниие ойлгонгүй, гэнтэ мэдэхэдээ Жалма үбгэнэйнгеө хажууда гүйжэ ерээд байба. Тэрэнэй һанаа заһахые оролдон:

- Мүнөө шинии араһаашни харахадамни, яаха аргагүй эсэгэдээ адляар ябанаш! Намайе тэбэреэд Зүүн-мүрэнэй долгин дээрэ онгосо соо байһыешни гансата толгойдоо оруулааб!.. - гээд түргэ тургэн шэбэнэн һагад хэлэбэ. - Намда тиимэ юумэ бү хэлэ! - гээд тэрэнэй үгэ таһалаи Аламжа зэрлигээр хашхаржа, ташаа дээгуурээ гараараа халта дүнгэлсэн, үбдэг дээрээ һуушаба. Хүбүун һамган хоёрынь хоёр хажуудань дуугай һуугаад, хэлэхэ үгэеэ оложо ядаһан юумэндэл, нюурынь хаража байгаад һэн. Аламжын нюдэндэ тэрэнэй эсэгэ харагдажа: «Ойлгобо гуш?.. Хуби заяанһаа зайсахагүйш!» гээд енгүүгээр энеэжэ, шэшэржэ байһан гараараа ядаранхай нюурынь зааһан шэнги байба.

______________________________

...Долоон жэлэй саана тээ мүнөө байһан Аламжадал адли зүдэршэһэн шарайгай Наваан-Чингис эсэгэнь гэрэйнгээ һүүдэртэ иигэжэ атиралдан һуугаа һэн. Тэрэнэй хажууда һамганиинь хана түшөөд хэбтээ. Теэд Аламжын эхэ амилхаяа болиһон байгаа. Тэрэнэй зүрхэн сохилногүй. Булаг харахан нюдэниинь уһа бүлэнэгүй! Зоболон гээшые тиихэдэ хүсэд үзөөгүй ябаһан арбан долоотой Аламжа үхэһэн эжынгээ урда толгойгоо ганхуулан зогсоо һэн.

- Хайшан гэхэб! Шамайе түрэһэн эхэшни нэгэ үдэр жаргал харангүй, ши бидэ хоёрой хахархайе хадхаһаар, энэ хүрэтэр ябалсаад ошобо. Гэр бүлөө тэжээхын хойноһоо жэлэй дүрбэн сагта хээрэ хоножо үнгэргөөб! Байһан зөөриеэ гамнангүй, шинии эхын бэе аргалуулааб! Буян мүргэлэй түлөө малаа үргөөбди! - гэжэ хэлэжэ байгаад, Наваан-Чингис үхэһэн һамганайнгаа хараатай нюдыень эльбэжэ анюулна. Уйтайгаар һанжаһан уралыень тэниилгэнэ. Бэеынь шэнэ шэрдэг дээрэ хэбтүүлжэ, сагаан бүдөөр хушана...

Уушханай ханяадатай Аламжын эхэ хоёр жэл соо үбдэжэ, наһа бараа. Наваан-Чингис бүхэли наһаяа аянда ябажа үнгэргэһэн хүн. Тиигээдшье буряад, монгол зон хамбы шэрэхэ ажалда ябажа, олзо бэдэрдэг байгаа. Росси болон Европын гүрэнүүд Хяагта хотоор дамжуулан, хитад гүрэнтэй наймаа хэдэг һэн. Далайгаар ашаа шэрэдэг болоторынъ, гол наймаанай ашаае хитад гүрэнһөө – Хяагта хүрэтэр монгол, буряад хүнүүд шэрэдэг байгаа. Ямар харгыгаар Наваан-Чингис ябаагүйб! Үбэр-Монголой Калган хотоһоо Богдын Хүреэн хүрэтэр элһэн губи хэн һэтэлдэг байгааб! Арбан пүүдэй ашаа тэгнэһэн тэмээнүүд буураал сэн болошоһон Наваан-Чингис хоёрые огторгойдо байһан һара таниха болоһон байжа магад! Богдын Хүреэнһээ Хяагта хүрэтэр хадын ташалан дабаануудта хашар тэмээдэй буйладдаан, ууртай Наваан-Чингисэй хашхараан сууряан боложо шэнгэһэн байха! Мянга найман зуун далаад ондо ород купецүүдэй зургаан зуу гаран мянган түхэриг гаргашалжа барюулһан Үдэнгын харгыда хэн тэмээ хүтэлжэ түрүүлээб? Наваан-Чингис. Сибириин хүйтэн үбэл одо мүшэдые тооложо, хээрэ хонодог һэн. Энэ замаар жэл бүхэнэй дүшэ мянган мал Монголһоо туужа асардаг байгаа. Арба юһэдэхи зуун жэлэй хахадта Сибириин купецүүдэй хамтаржа барюулһан Хүбсэгэл нуур — Мондо — Түнхэнэй харгыда хэн мал туудаг байгааб! Наваан-Чингис жэл бүхэнэй табяад мянган мал нютагай зоноор хамтаржа асардаг һэн. Хабсагай уулын тэмэгэ оройгоор хэдэн мянган мал туужа гаргахань тиимэ бэлэн хэрэг бэшэ! Һүрэг малай туража үхэхэгүйһөө гадна хабсагайһаа халижа унахагүйнь түлөө оролдохо хэрэгтэй. Гансал малша буряад хүн энэ ажал хэжэ шададаг байгаа.  Олон янзын купецүүд Наваан-Чингистэй тоосоо хэдэг һэн. Хамбышадые тэдэнэр архидуулжа, хэрэгтэ хэрэггүй эд зөөреэр ажалайнь хүһэ түлэдэг байба. Илангаяа Калганай купецүүд аянай буряад, монголшуудтай тоосоходоо, мэргэжэлгэй болонги һэн. Сибириин ород купецүүд баһал тэдэнһээ доошогүй мэхэлдэг байба. Тиибэиье заримдаа тоосоо хэжэ байһан хамбышанаараа ород купец өөрөө архидашадаг байгаа. Теэд яахаб, ород хүнэй сэхэ зан шуһан соонь байна ха юм.

Инаг һамганайнгаа наһа барахада, буяниинь хэхэ зөөригүй байһан Наваан-Чингис нютагай Шаралдай баянда үритэжэ эхилээ бэлэй. Үдэр сагууд үнгэржэл байба. Уйда дарагдаһан Наваан-Чингис айл зайжа, архцдахаһаа бэшэ ажалгүй болобо. Буряад зон тогоо нэрэжэ, һүнэй архи элбэгээр гаргадаг һэн. Иимэ архи айл бүхэндэ байдаг. Дуратай хүнэйнгөө ерэбэл, талын зон заабол энэ ундаар хүндэлдэг һэн. Наваан-Чингисые нютагай зон айхабтар ехээр сэгнэдэг байгаа. Шиираг хүсэнһөө гадна үнэн сэхэ зангаараа нютагһаа газаа холо хүрэтэр тэрэ суурхадаг, ядаһан тулиһан зондо туһалха гэжэ оролдодог һэн. Үдэр бүри Наваан-Чингистэнэй гэр байдал задарба. Шараддай баян үриеэ нэхээд лэ ерэнэ. Уйда дарагдаһан Наваан-Чингис гэдэргэ харанагүй, архи ууһан зандаа. Наһа бараһан һамгандаа иимэ ехээр гашуудахань гайхалгүй. Эдир залуу ябахадаа хэлэшэгүй ехээр дурлахаһаа гадна ухаатай эхэнэрэй урин гар дээрэ барас шэнги бэень бөөмэйлэгдэжэ байһан юм. Гартаа бариха бээлэйень дуратай һамганиинь оёдог байгаа. Тэрэнэй томоһон шүрбэһэн, элдэһэн арһан, эсхэжэ оёһон хубсаһан Наваан-Чингисэй бэе хүйтэн шуурганһаа абардаг һэн. Гэртээ ороходоо, шэмэтэй улаан сай уужа, хүсэ ородог бэлэй. Һамганайнь урихан нюдэн зүрхэндэнь гал бадараадаг һэн. Мүнөө хэн иимэ аша хүргэхэб?! Хубсаһаниинь һалхи баринагүй... Эдихэ хоол байхагүй... Хүнэй үгэһэн хоол – хүйтэн нойтон... Зүрхэниинь галгүй боложо унтараа...

Үдэшэ бүри баһа Аламжа үгы болодог байба. Шаралдай баянай тээһээ үглөөгүүр бусажа ябахыень нэгэтэ бэшэ Наваан-Чингис харадаг һэн. «Бэритэй боложо, үглөөгүүр гал түлихэ хүн гэр соомнай бии болоһой» гэжэ үбгэжөөл һанадагшье байжа болоо. Шаралдай баянай басаган халта наһажаалшье һаа, хоёр үбгэниие үхүүлһэншье һаа эхэнэр хүн ха юм! Үмдэхэ зүүдхэлтэй, дахуулха энжэтэй эхэнэр! Бүхэли наһаараа үнэн сэхээр ябажа, юумын урда ороогүй Наваан-Чингис «бар хүсөөр ами наһаяа байгуулхагүйш» гэжэ шэбшэдэг болоо.

Нариихан абяан гарахадал гээд, гэрэй араар үгы болошобо. Шара һэеын соорхойгоор харахадань, Шаралдай баян ерээд, морёо шүдэрлэжэ байгаа һэн. «Баһал үриеэ нэхэжэ ерээ» гэһэн бодол Наваан-Чингисэй зүрхэ үбэдхөөнэ. Тиигээдшье ехээр архи уугаад унтаһанайнь һүүлээр зүрхэниинь хадхадаг болошоо бэлэй.

- А-а, гэртээ байнабш-и! - гэһээр, Шараддай баян гэртэ орожо, богоһо дээрэ һуушаба. Юундэшьеб гоёлойнгоо торгон дэгэл үмдэнхэй байгаа һэн.
- Оо-о, шорой дээрэ бү һуугты! - гээд, Наваан-Чингис моринойнгоо тохом үгэбэ. Һамганайнгаа наһа бараһанһаа хойшо дэбдихэ шэрдэггүй болотороо архидаһан байшоо.
- Хамаагүй, хамаагүй! - гэжэ үзэгдөөгүй уриханаар Шаралдай баян хэлэбэ.

Саг үргэлжэ хараал боложо: «Үриеэ түлэгты» гэжэ амаршалдаг Шаралдайн абяан мүнөөдэр танихаар бэшэ болонхой байгаа һэн. Айлай газаа турлааг ниидэжэ ерээд, гургалдай мэтэ һайханаар дуулаа һаань, гэрэй эзэн юун гэжэ бодохоб! Эгээл энээн шэнгеэр Наваан-Чингисдэ Шаралдайн абяан гайхал һэжэг түрүүлбэ.
- Юундэ дуугай зогсонош! Наашаа һуу!
Наваан-Чингис маргаһаар хажуудань ерэбэ. Барас хүсэтэйшье һаа, гэнэн сэхэнь хэлэшэгүй хүн һэн. Баһа мэхэлүүлхэ гэжэ айһан юумэндэл Наваан Чиигиз бэеэ хуряагаад, абяа гарадаггүй һэн. Сэхэ элирүүлхэнь аягүй шэнги гү, али халдахаяа һанаһан шэнги болуужа гэжэ түбэгшээдэг һэн.
- Һуу, һуу! - гээд, Шаралдай Наваан-Чингисэй гарһаа татана. Шаралдайн хоолой нээрээһээл гургалдай шэнгихэнээр хонходожо байба.
- Ши тухайлаад байгаа ёһотойш!
- Юу?
- Ши бидэ хоёр түрэл боложо байна түхэлтэйбди!
- Би таниие ойлгоногүйб! - гээд, Наваан-Чингис хүзүүгээ нугална. Тэрэнэй уршалаатай магнайн арһан эбхэржэ, толгойнгоо үһэнтэй нидхэнь ниилэшэн алдаба.
- Худалаар бү хэлэ. Мэдэжэ байгаа ёһотойш! - гээд, Шаралдай баян Наваан-Чингисэй гарһаа барина. Наваан- Чингисэй хургануудые эльбэн байгаа баянай һабар миисгэйн хүл мэтэ үзэгдэбэ.
- Хуби заяан гэжэ бии ха юм. Хуби заяан!
Наваан-Чингис дуугай һууһан зандаа.
- Мэхэтэй, мэхэтэ-эй! — гэжэ Шаралдай баян дуугарба. Нюур дээгүүрнь хүлһэн дуһалжа, уйтахан нюдэдынь шэб анилдашаба. Шаралдайн томо түбэнги шэшэрхэдэл гээд, гэнтэ нарииханаар тэрэ шииганашаба. Заримдаа хахажа энеэхыень мэдэхэ болошоһон Наваан-Чингис гайхабагүй. Мэхэтэй баян тургэн бодоод, гэрэй араар ябашана. Наваан-Чингис мүн лэ гайхабагүй. Шаралдайн сууха муутайе нютагай зон баһал мэдэдэг һэн.

Уйтаршоод байһан Наваан-Чингисэй зубхинь гэнтэ нээгдэжэ, бүргэдэй хушуундал нугад гэһэн хамарайнь узуурта шарабтар нюдэниинь сог мэтэ ошотожо захалба.
- Хуби заяан!.. Минии хуби заяан төөригдөөгүй гү?!
Гэрэй саана Шаралдайн хараал табиха соностобо. Мүнөө һая толгойдоо һайн бодол түрөөд, баярлажа байһан Наваан-Чингис бард гэбэ. Уданшьегүй аман соогоо гэмэрһээр, Шараддай наашаа ерэбэ ха. Тэрэнэй нюурые Наваан-Чингис шарайшалжа, зэмэтэй юумэдэл, дуугай һуугаа һэн.
- Зай, бодожо үзөө гүш? - гэн, хуушан янзаараа Шараддай үгэеэ үргэлжэлбэ.

Наваан-Чингис бүришье бодолдо дарагдана. Мүнөө һая юундэ уурлаһан байгааб гэжэ һэжэглэһэндээ, тэрэ шадал соогоо бэеэ баришоод байба. Шаралдай баян горьёгүй һур хирэмтэй юм. Заримдаа шиилдэнхэй ооһорынь тодхор хэдэг байгаа. Мүнөө баһа хирэмынь тайлдажа үгэнгүй, хараал табиһан байгаа ха юм.
- Худа ураг болохоёо байһанаа мэдыш!
Наваан-Чингис бахардаһандаа хэлэхэ үгэеэ оложо ядажа һууба.

Үргэлжэлынь хожом гараха.

____________________________________________________________________________

(Публикация осуществляется с целью знакомства современников с произведениями Даширабдана Батожабая в цифровом варианте, исключая всяческую коммерческую выгоду, но оставляя добровольную поддержку читателей набора, корректуры, верстки текста, а также комментариев в свете нового осмысления произведения в XXI веке, а также нового перевода - моб. банк 8-924-516-81-19 карта 4276 7400 1903 8884).
Даширабдан Батожабай - национальное достояние!


Tags: Даширабдан Батожабай, Похищенное счастье, Төөригдэһэн хуби заяан, на бурятском языке
Subscribe

Recent Posts from This Journal

  • Post a new comment

    Error

    default userpic
    When you submit the form an invisible reCAPTCHA check will be performed.
    You must follow the Privacy Policy and Google Terms of use.
  • 0 comments