Виктор Балдоржиев (azarovskiy) wrote,
Виктор Балдоржиев
azarovskiy

Даширабдан Батожабай. Төөригдэhэн хуби заяан (Отрывки из оригинала 1958 года)

Байгалай толон. 1958 года.
Для сравнения читайте текст на русском языке.
Зураг Ф. Балдаевай, 1958 он. (Публикация не вычитана после набора. Набор продолжается.)
___________________________________________
Эхин, Үргэлжлэл-1, Үргэлжлэл-2, Үргэлжлэл-3, Үргэлжлэл-4
____________________________________

- Баярланагүй гүш?
Наваан-Чингисэй нюдэн өөдэ уруугаа хараашалан, уралынь шэшэрхэдэл гэбэ.
- Шангаар, шангаар хэлыш! - гэжэ Шаралдай шагнаархан үндыбэ. Нюурынь шанага хорхой мэтээр пилайшаба. Хэды иимэшье һаа, асари томо Наваан-Чингисһээ һүртэй шэнги байба. «Хаанаһаа иимэ ехэ зориг олоһон Шаралдай гээшэб! Хэн энээндэ иимэ ехэ омогорхол үгөөб?» Хадаһаа унан байдаг Тунхэнэй хүүюүр уһан Наваан Чингиздэ хусэеэ үгөө ха юм. Зундаа саһатай байдаг Мундаргын орой Наваан Чингиздэ шулуун зүрхэ шудхаа. Тэрэнэй унэн сэхэ зан номин Байгалэй уһан шэнги арюун юм!» гээд нютагай зон хэлсэдэг һэн. Харин энэ Шаралдай баян хаанаһаа иимэ урма зориг олооб!



- Баярланагүй гүш? - гэжэ Шаралдай ёборгон, шэрүүнээр шаб байса асууба.
- Баярлана. Баясангүй яаха гээшэбиб!
- Тиимэл ха һэн. Үри бөөһэн хоёрһоо зайсахаяа болиһоноо мэдэдэг бэзэш? Үглөө мүнөөгүй урса гэршни унахаяа байна. Хэн шамайе абархаб? - Шаралдайн абяан улам эзэрхэг болобо.
Һайн хүн гээшэ досоохи зоригоо аргамжаар уяжа баридаг юм. Толгой уруунь буу шагаабад атагад гэхэгүй Наваан-Чингис үриеэ түлөөгүй байһандаа баянай урда шубуун дэн мэтэ хайлажа һуудаг һэн.
- Бү уйда! Шамһаа абалияа нэхэнэ бэшэб! - гээд, Шаралдай гэрэй ара худар ябашаба. Тэрэнэй халта тонгойн татаһан бэеыень, жэжэхэн жороо алхадалыень харахада, заахан арьяатанай түһөөтэй байба.
«Минии Аламжа Шаралдайн басаганда дуратай байба гү?» гэһэн бодол Наваан-Чингисэй зосоо эзэрхэнэ. Юундэшьеб зүрхэниинь этигэжэ үгэнэгүй. Тиибэшье орбогорхон шара гэрээ харахадаа, «үгытэй хосорһон байдалаа һэргээхын түлөө минии хүбүүн ябажа болохо» гэжэ шэбшэбэ. Баян зөөри тэрэнэй һэшхэл хоёр – шуһан шулуун хоёр мэтэ, зүрхэн соонь даршана ха юм.
Гэрэй саанаһаа нарииханаар дуу дуулаха абяан дуулдаад, годон туламтай юумэ сэрбытэр һэжэрһээр, Шаралдай һөөргөө ерэбэ.
- Дүтын хүнүүд шэнгеэр зугаалжа һуухадамнай яадаг юм? Гэртэһээ аяга асара! - гээд, богоһо дээрэ байһан тохом абаад, хаһаг тэргын һүүдэртэхи зүлгэ ногоон дээрэ абаашажа хаяжархиба.
Наваан-Чингис хоёр модон аяга асарба.
- Харана гуш! Ямар һайхам даа!.. О-о, Саяан, Саяа-ан!.. - гээд, хада тээшэ хараад байһан Шаралдайн нюдэн өөрынгөө тэрлиг дээрэ тогтошобо. Хитад торгон дэгэлынь Саяанай манатан байгаа хизаарта адлишаг үнгэтэй байжа байба. Бэеэ гоёшооһон Шаралдай бүһэнэйнгөө сасаг газар дээгүүр дэлгээн, бүри ташаалдан һуушаба. Зангынь һайн мэдэдэг Наваан-Чингис үгэ хэлэнгүй, миһэд гэнэ.
- Мүү һайншье бай, энеэбхилжэл ябаха эрхим лэ хүн гээшэш! Иимэ уужам досоохитой зондо би хэлэшэгүй дуратайб! - гэжэ дуугараад, Шаралдай хүлэйнгөө забһарта түйсэеэ хабшажа, хабхагайнь ооһорһоо шүдөөрөө зуугаад татаба. Тэрэнэй толгойнь шэшэржэ, шодогорхон гэзэгэнь һүүл мэтэ үзэгдэбэ.
- Асарагтылши! - гэжэ түйсэ соо ямар унданай байһые мэдэһэн Наваан-Чингис бэеэ барингүй, гараа һарбайна ха.
- Бари!.. Хуһан хабхаг яахаяа хэдэг гээшэб!.. Шиигтэжэ, дамбайшоо!
Түйсын хабхаг эрхыхэнээрээ дарахадал гээд, Наваан-Чингис дүрэтэйгөөр нээжэ, амһар тээшэнь уралаа дүтэлүүлбэ.
- Бү салгидха! Бү... - гээд, Шаралдай ехээр мэгдэжэ, гарһаань архияа абашана. Үнэн дээрээ Наваан-Чингисые адхаха гэжэ айгаагүй һэн. Түйсөөрнь уужархюужан гэжэ мэгдэһэн байгаа.
Хоёр аяга соо тэнсүүхэнээр архияа аягалжа:
- Иимэ хатуу архи уугаагүй байхаш! Шинии бэриин нэрэһэн архи! — гэжэ энеэбхилбэ.
Наваан-Чингисэй барагар болошоһон шарай архи харахадаа һэргэшоо Иэн. «Шинии бэри» гэһэн үгэ түрүүшынхиеэ дуулахадань, яаха аргагүй зохид байба. «Иигэжэл үри бэемни өөдэлхэнь ха юм» гэжэ һанахадаа, досоонь урин болоно. Хэдэн үдэр архидажа хаташаһан хоолойнь хорхойдоо гараһан шүлһэндөө дэбтэшэбэ; түмэр боолто үмэдхэбэшье, заһархагүйгөөр үбдэжэ байһан толгойнь зоболон мартагдаадхиба.
- Нэгэ нэгые уужархия!
Наваан-Чингис һарбагад гээд, гарайнгаа шэшэрхэдэнь аягүйрхэн, һөөргэнь аягаяа табижархина ха.
- Бари!
Наваан-Чингис тохоногоо бэедээ хашаад, хахлта шэшэрһэн гараар архи дахин абажа, гудамхижархиба.
Гараа үргөөд, «мэндэ» гэхыень хүлеэжэ байһан Шаралдай дуугай хараад һууна.
- Уһа ууһан шэнгеэр ууналши! - гээд, Шаралдай баян үшөө нэгые аягалжа, урдань табиба.
Үнинэй архидажа, үлэн хооһон ябаһан Наваан-Чингисэй досоо халуу бусалжа, Шаралдай баянай һанаамгай байһанда баясан, хоёрдохи аягаяа абажа, энеэбхилэн һуугаа бэлэй. Гарынь шэшэрхэеэ болижо байһан түхэлтэй.
- Мэндэ! — гэжэ буряад гуримаар дахин духаряагаа шэлээжэрхибэ.
Шаралдай баян мүн лэ аягатай архиһаа халта балгаад, саашань табиба.
- Ехэл һанагдаагүй юумэн болобо даа... Минии һамган хоёр дахин Аламжын ябахые сонхоороо хараһан юм. Бүри эртэ, үүрээр манайхиһаа гарадаг байгаа. Ши мэдэхэгүй байгаа гээшэ гүш?
- Хари, гэртээ хүбүүмни хонохоёо болишоол даа...
- Тиимэ, тиимэ... Эндэ һая би өөрөө харааб! Басаганаймни байдаг һэеы гэрэй арада гараад, бүһэеэ бүһэлжэ байгаа. Һа-һа!!! Хайшан гэхэб! Залуу зоной зүрхэн... Бидэшье залуу ябаһан ха юмбибди!
- Бидэтнай иимэ үгытэй айл гээшэбди, танай худа ураг боложо...
- За, за-а! Тиимэ юумэ бү дуугара! - гэжэ хэлээд, Шаралдай тэргын була тулахадал гэһэн аад, гараа һөөргэнь абашана. НаҺаараа хара ажал хээгүй, сагаан мяхан шэнги хургануудынь дабирхай болошоод байба.
- Хүбуумни юун гэхэ гээшэб?..
- Тэнээ гүш? Хүбүүшни өөрөө харгылна бэшэ аал! - гээд, гарайнгаа дабирхай газарта аршажа бай8ан Шаралдай тэрэнэй нюур өөдэ харана.
Тэдэнэр үшөө нэгэе уужархибад. Хөөрөөниинь улам бүрилдэсэтэй болобо. «Баян хүнэй басагаар бэриие хэжэ, өөдэлхэ аргатай байгаад, юун гэжэ арсахабиб», - гэжэ Наваан-Чингис бодобо. Үшөө нэгэ нэгые аягалбад. Энэ духаряагай һүүлээр үбгэжөөлэй досоо бүриише гоё болошоно.
- Инагай ябадал гэжэ мэдэхэгүй юм аалим! - гэжэ хэлээд, баабхай гэдэг шарахан сэсэг газарһаа Шаралдай таһалаад, дэльбэдэнь хамараа няажа, амтархаһан янзатай, удаан унхидажа байтараа, гэнтэ собхорон бодошобо.
- Яагаабта?.. - гэжэ гайхаһан Наваан-Чингис газарта һууһан шэгтээ асууба.
- А-а, а-ау-у! – гээд нүгөөдэхинь сэсэгээ хаяжархиба.
- Юун болооб?
Шаралдай байрадаа дэбхэншээн найтааба. Тэрэнэй няапагар хамарай нүхөөр жэжэхэн хара юумэд сэсэршэбэ хэбэртэй. Булуудхын зэргэ бэетэй, далитай шоргоолжондо баригдашаһан сэсэг газарһаа абажа хараад, Наваан-Чингис миһэд гэбэ.
- О-о, нэгэ доро гарашаба. – Уһатай нюдэеэ Шаралдай аршана.
Нүхэрэйнгөө халта номгорходо, Наваан-Чингис түйсэтэй духаряа тээшэ гараа һарбайба. Харин архинь үни хада адхаршаһан, хооһон түйсэ газарта мухарижа хэбтэбэ. Бултанһаа ехээр хара бууһан Шаралдай өөрынгөө маяа хүл зэмэлһэн юумэдэл, доошоо хараад, дуугай зогсоно. Тэдэ хоёр иигэжэ түруушынхие уулзаа бэлэй.
Энэ үдэрһөө хойшо түйсэтэй архи ганзагалһан Шаралдай баян үдэр бүри ерэдэг болобо! Нютагай зон тэдэниие худа ураг гэлсэжэ эхилээ һэн.
Шаралдайн адуу мал тоогүй үдэжэ, хорёо хотодоо багтахаа болижо байһан юм. Монголһоо мал тууха зам дээрэ Шаралдайн зуугаад мории олзо хэдэг байгаа. Мүн лэ хоёр зуугаад тэмээниинь үбэл бүри хамбыда ошодог һэн. Таба мянган хонид жэл бүри түрэжэ, хэдэ мянган хурьгадые абана. Үдэр һүнигүй гүйлгэхэ, барлагуудые хүсөөр айлгаха, өөрын дотор зараса Шаралдайда хэрэгтэй болоһоор үнинэй һэн. Буряад зоной үзүүр баяниинь болохо гэбэл үшөө зөөри хэрэгтэй байгаа. Наваан-Чингис Аламжа хоёрые сар шэнгеэр зэргэшэжэ хүллөөд, унаа хэхэеэ һанаһан баянай үдэр бүри харгылха гайхалтай бэшэл даа.

Газаа эмээлэй дүрөө ханхинаба. Архиин һүүлээр толгойгоо үбдэшоод хэбтэһэн Наваан-Чингис хүнгэхэнөөр гэртэһээ гарана ха. Түйсэтэй архи баряад, энеэбхилэн байдаг Шаралдайн орондо харгын шоройдо дарагдашаһан Аламжа урдань зогсожо байгаа һэн. Монголһоо туугдажа ерэһэн мал Култук тосхон хүрэтэр абаашалдаад ерээ. Адамжа табан түхэриг олзо олоһоноо өөрөө эдингүй, эсэгэдээ асаржа үгэбэ.
- Үриеэ түлэхэбди! Табан түхэригиье һаа мүнгэн!
- Бидэндэ мүнгэн хэрэгтэй. Ши наһаараа ганса бэе ябахагүй юм бэзэш!
Аламжын эсэнхэй нюдэн галтай болобо.
- Бииье наһатай боложо байнаб! Үглөөгүүр бодожо, гал түлихэ хүн манай гэртэ хэрэгтэй болоо.
Апамжа дуугай һууба. Наваан-Чингис мүн лэ хүбүүнэйнгээ шарай гэтэжэ харана.
- Холо ойгуур ябаха зөөритэйшье бэшэбди. Нютаг гол соогоо хүршэ дүтынгөө басагадһаа нэгыень абадаг һаашни али тухай һайн байгааб!..
«Юу хэлэбэб» гэһэндэл, Аламжа толгойгоо үргэбэ.
- Эсэгэ, зүб хэлэнэт! Үлүү гараша, олон үгэ даахаяа болиһон зон хадаа зүрхэндөө таараха нүхэрөө нютаг сооһоо абаха гэжэ бодоод байнаб! Хэрбээ танай зүбшөөбэл, Шаралдай баянай...
- О-о! Зүб!.. - гээд, хүбүүнэйнгээ үгэ таһалан, Наваан-Чингис һууриһаа бодошобо. - Үгытэй тулюур байдалһаа гараха тухайгаа бодохо хүбүүтэй байһандаа би баясанаб! Хуби заяамни төөригдөөгүй байба ха юм!..
- Та зүбшөөхэ гүт? Минии айл болохые зүбшөөхэ гүт?
- Зүбшөөнгүй яахабиб! Хүлшни дүрөөдэ хүрөө! Гаршни ганзагада хүрэбөөр үнинэй. - Наваан-Чингис хүбүүгээ хам тэбэрижэ таалана. - Шаралдай баян өөрөө ерээд ошоо! Шамда хэншье арсахагүй...
Аламжын толгойдо һэжэг түрэхэдэл гээд, «Шаралдай» гэһэн үгэ аягүй шэнгеэр дуулдаба. Наваан-Чингисэй ташаан дээрэ угаһан бүһэнэй сасаг һанжана. Эсэгэеэ тэбэреэд байһан хүбүүнэйнь гар доошоо һанжашаба.
- Яагаабши? - гэжэ Наваан-Чингис гайхаһан нюдөөр хүбүүнэйнгээ нюур сэхэ харана.
- Энэ бүһэ танда хэн үгөөб? - гэжэ Аламжа арай соностохоор шэбэнэн һагад асууба.
- Наваан-Чингис бүһэеэ хараад, дуугай зогсожо байна.
- Энэ бүһэ хэн үгөөб?
- Иихэдээ яагаабши! Буряад зоной гурим мартаа гүш? Шаралдайтай худа ураг болообди!
- Хэнтэй? - гэжэ һэеы гэрэй шэшэртэр Аламжа хашхарба.
Иигэжэ уурлахыень хүлеэгээгүй Наваан-Чингис обогод гэшоо һэн.
- Юу хашхараабши!.. Тэнээ гүш?
- Шаралдайн тэнэг басагые намда абхуулха гэхэеэ эшэхэеэ яагаабта!
- Юу?.. Мүнөө һая юун тухай хэлсэһэнээ мартаа гүш? Али түрэһэн эсэгээрээ наада хэхэеэ һанаа гүш!
- Шаралдай тухай би хэлээгүйб!
- Мэлзэбэ гүш? - Наваан-Чингис хүбүүндээ туласа ерэбэ. - Нютагай зон бүгэдэ мэдээд байна! Энэ үгьшни Шаралдай хүлисэхэгүй!..
- Тэрэ худал! Би Шаралдайн басагантай золгодоггүйб!
- Хэнтэй золгодог хүмши? – Наван-Чингис енгүүгээр асууба.
- Жалматай!
- Ямар Жалматай! - гээд, саашаа ошожо ябаһан Наваан-Чингис угзагад гээд, зогсошобо.
- Шаралдайн тугалшан, - гэжэ Аламжа этигэл багатайгаар шэбэнэн харюусаба.
- Юу?.. Тэрэ тугалай гэр соо байдаг үншэн барлагай нэрэ хэлэнэ гүш?
- Тиимэ!
- Тэрээхэн зольбо үхин гү?.. Эсэгынгээ нэрэ хайрлахаяа яагаабшии! Шинии түлөө дүшэ наһан дээрээ нохой болохогүйб! Би Шаралдайтай худа ураг болооб! Буряад зоной гуримаар бүһэеэ андалдааб! Мянган жэл соо манай эхэ эсэгын шүтэжэ ябабан һургаал сахижа, энэ хүрэтэрөө ябааб! Ши газарай ганһаа гараһан нохой бэшэш! Минии түрэһэн үри гээшэш! Наһаараа худал хуурмаг үгэ хэлээгүй намайе нютагай аха заха Шаралдайн урда үбдэг дээрээ бүгэдэг гээ гүш? Хамаг зоной наадан боложо, үнэһэн дээгүүр яһа суглуулжа яба гээ гүш?..
Үсэрэддэшэһэн Аламжа бурханай урда үбдэг дээрээ унашоо һэн.
- Бурхан багша, өөрөө харыт!.. Бурханай ёһоор эсэгынгээ үгэһөө гарахагүйб!.. Үншэн басага мэхэлжэ, хээрэ хаяхагүйб!.. Эдэ хоёрой түлөө гараа наманшалнаб! - гээд, Аламжа бурханһаа адис абаба.
Тэрэнэй урда Бодисатва бурхан татаатай байга һэн. Толгойдонь түмэр сахариг үмэдхөөтэй дүлэ гаража харагдаба. Эхэ эсэгынгээ үгэ дуулаагүй хүн тамын үүдэндэ зогсоно гэһэн удхатай ха юм. Халуун түмэр сахариг тэрэнэй толгойдо үмэдхэгдэһөөр хэдэн мянган жэл болоо гэдэг. Шатажа байһан толгойһоо гоожоһон бүлин шуһаар, нүжэ дабирхайгаар энэнь хооллодог түүхэтэй. Эхэ эсэгынгээ үгэһөө арсажа, нүгэл хээд, хойто түрэлдөө иигэжэ зобохогүйн тулада нүгэл хэһэн хүн өөрынгөө хурганай дээдэ үеын шататар энэ Бодисатвын урда зула бариха ёһотой. Буддын шажанай Зонхободо шүтөөшэд илангаяа Түгэд орондо энээниие гурим хуули болгон һүзэглэдэг.
- Эсэгынгээ үгэ дуулахагүй гэжэ шиидээ һаа, хургаараа зула бари! - гэжэ Наваан-Чингис, хэрхиржэ байһан хүгшэн арсалан мэтэ, хоолойгоо шэшэрүүлэн хэлэбэ.
- Зула барихаһаа арсахагүйб, - гэжэ Аламжа аман соогоо шэбэнэн хэлэбэ. Хэды аргаахан хэлээшье һаань, үгэ бүхэниинь тэрэнэй шүдэнэй забһараар эшхэрэн гаража байгаа һэн. Наманшалһан гараа урагшань аргаахан һарбайжа, бурханай урда байһан зулын тоһо абаад бодошобо.
- О-о, яаһан үсэд үри гээшэб! Бурхан багшамни, абарыш!.. Абарыш!... - гэжэ хоолойгоо гунигтуулан угаар татажа, Наваан-Чингис газарта хэбтэшэнэ. Энэ үедэ гэр соо шэмээгүй байгаа һэн...
Шэлтэй шара тоһоёо халуун бурма уруу шиихажа, хоймог худхадаг модон матаар соо талха зууража байһан хүбүүгээ газарта хэбтэһэн эсэгэнь һуга доогуураа харажархиба. Толгойгоо гунхуулан, шархаташаһан юумэдэл, гараа арай тулгалжа тэрэ үндыгөөд, уйтай нюдөөр шэрээ дээрэ байһан гуулин бурханай урдаһаа харана. Ханада татаатай Бодисатва энэ гууляар шудхаһан бурхан хоёр Наваан-Чингисэй хүбүүе хориногүй...
- О-о, бурхан, бурхад... Яашоо гээшэбта!.. - һанжашаһан уралайнгаа забһараар голхорһон үгэнүүдые гаргажа, Наваан-Чингис дахин унашаба. Тэрэнэй обогоножо байһан сээжыень харахада, сурхирса бархиржа байна гэжэ һанахаар байгаа һэн. Теэд халташье һугшаһан абяан соностоногүй.

Дунда хургаяа хүбэнгөөр орёожо, хонхо сэсэг шэнгихэнээр талхан сүгсэ углаад, Аламжа хурганайнгаа үзүүртэ гал асарба. Хүбэнгөөр орёожо, тоһо адхаһан хургандань улаан дүлэн гансата носошоно. Шэмшэрэн хордоһон хургаяа «халхай» гэжэ хашхараад, дэгэлэйнгээ хормойдо аршажархин алдабашье Шаралдайн тугалай гэр соо байдаг үншэн Жалмын шарай һанахадаа, хүбүүн бэеэ бариба. Бурханай урда зула бадарааһан талхан сүгсэтэй Аламжын хурганһаа гаража байһан галай дүлэн улам ехэдэбэ. Шүдэеэ хам зууһан хүбүүниинь «Харыш! Зула барижа байхыемни харыш!» - гэһэн нюдөөр газарта хэбтэһэн эсэгынгээ дээрэһээ хилам гэнэ. Теэд Наваан- Чингис толгойгоо үргэхэ шадалгүй байгаа һэн. Аламжын тэсэхэ арга һалаба түхэлтэй... Бороогой уһан мэтэ хүлһэн тэрэнэй хамаг бэеһээ һабаад, «Жалмаа! Жалмамни, харыш!» гэжэ бурханай ном уншахын орондо хашхарха дураниинь хүрэнэ. Гар уруунь түмэр шоро шаажа байһандал үбдэжэ, даахын аргагүй хүндэ болошобо. Һалганажа байһан гар дороо үбдэгөө үбижэ, зуулдашаһан шүдэтэй уршагар нюураа бурхан тээшэ шэглүүлнэ. Ханада татаатай Бодисатва аягүйрхэжэ, хүдэлһэн шэнги болоод, Аламжын шатажа байһан хурганай үзүүрэй гал түхэреэн табаг мэтэ сахариг зуража байгаа һэн. Аман соогоо тэрэнэй шэбэнэжэ байһан мүргэлэйнь үгэнүүдые хэлэниинь хэлэжэ шадахаяа болишобо түхэлтэй. «Ойлгоо гүш?.. Хараба бэзэт?..» гэжэ асууһан юумэдэл, жэмышэһэн уралтай толгойгоо Аламжа нэрэ һурагүй дохино. Хүбүүнэй шарай соохор харанууд толбодо баригдажа эхилбэ.
Сагаан саарһан дээрэ амигүй арзагар үзэгүүдээр бэшэхэдэмни, энэ хүшэр байдалые уншагшад ойлгохогүй байхат! Мухар хургатай болоһон Аламжын өөрөө хэлэхыень шагнабал, хүлһөө адхажа байгаа нюурайнь уршыхые, уралнуудайнь шулуун хүхэ болохые өөһэдөө харабал, ондоогоор ойлгохо байгаат! Иигэжэ буян хэхын тулада Баруун Жуугай олохон хүнэй хүбүүд хэдэн зуун жэл соо туршаад үзэһэн юм. Теэд хурганайнгаа шатахые хаража, тэсэжэ байха хүн үгы шахуу һэн. Манай он тоолохоһоо урид, табадахи зуун жэлһээ эхилээд, Гаутама Буддын һургаалаар: «Эхэнэр эрэ хоёрой өөһэдөө мэдээд хамжалга нангин байдал һүнөөжэ, бэлиг суртаалай эрмэлзэлгэ һалгаана, зоной бузар баршад болон уршаг жүтөө тараана, — гэдэг һэн. Энэ номнолые ламын шажан орхёогүй тахидаг юм. — Дура сэдьхэлэй хүсөөр бэеэ зоргондонь табихагүй, эхэнэртэ жүтөө гаргангүй, эхэ эсэгын заабари дүүргэхэ ёһотой юм. Ханилан һууха эхэнэрэйнгээ жэл наһыень ламада айладхажа, үзэл мүргэл хэхэ юм. Дэлхэйн ажабайдал — оршолон зоболон гээшэ, нирваанай жүһэ барибал, жаргалта байдал оддохо. Хэн тэсэмгэйб, хэн бурханай урда үнэн сэхэб, хэн эбдүүсэһэн эрмэлзэлгэ багатайб — тэрэ хүн нирваанай жүһэ бариха юм». Эдэ үгэнүүдые хүүгэд бүхэнэй шэхэндэ мааниша шабгансанууд шэбэнэдэг байгаа. Буддын шажанай һахил абаһан хүгшэн эхэнэрнүүд толгойнгоо үһэ хюһуулжа шара хубсаһа үмдэхэдэнь «шабганса болоо» гэдэг юм. Айл бүхэндэ шахуу иимэ «нэбтэрүүлэгшэд» хүрдэ эрьюулжэ һуудаг һэн.

«Үгытэй байдал заяанай табисуураар юм. Хүн бүюн нүгэл хэһэнэйнгээ хэмжүүрээр газар дээрэ зобохо болоно. Хүнэй үхэхэдэ, нарай хүүгэдэй бэедэ нүгэлэй хүсөөр шунан дамжажа ябадаг зоболонгые тогтоожо шадахагүй. Бурханай заабаридаа шүтэжэ шадаһан хүн хуби заяагаа алдадаггүй юм. Үри бэедээ үгэеэ дуулгадаг байбал, баян Шаралдайтай худа ураг боложо, үгытэй байдалһаа гаража заяан намда бии», – гэжэ шэбшэһэн Наваан-Чингис бүхы хүсэеэ суглуулжа үндыбэ. Гүнзэгы бодолдо дарагдаһан гуулин Буддын шарай хубилнагүй. Гэнтэ тэрэ бурханай обогод гэтэр толгойгоороо шэрээ сохёод, Аламжа урагшаа унашаба. Уһан шуһан хоёр холилдон, хамарһаань урдажа, хаташаһан жабжа дээгүүрнь зурына. Наваан-Чингисэй урал нэрэ һурагүй жомбогонон, бурханай ном уншана түхэлгэй... Барһан, үбгэн юун гэжэ шэбэнэһэнээ өөрөөшье мэдэнэгүй ха юм. Бурханай уншалгые түбэд хэлэн дээрэ сээжэлдэдэг байгаа. Харин тэрэнэй удхыень Наваан-Чингисһээ байха ламанар өөһэдөө ойлгодоггүй һэн.

Үүр сайха шахатар Наваан-Чингисэй гэр соо нэгэшье хүн дуугарбагүй... Гэнтэ һэеы гэрэй үүдэн хаагдашана. Тэрээндэ хабшуулдаһан мэтэ Аламжын зүрхэн сохидолоо тогтоожо, хамаг хүсөө зангадажа, Аламжа аргаахан ёолоод абаба. Будда бурханай гуулин дүрын хүлэршэһэн мэтэ зулын бүрэгэр гэрэлдэ елэржэ байхыень харахадаа, бүришье жэхымэ байгаа һэн. Гэр дотор эсэгэнь байбагүй. Газараар мүлхин тооной, газаашаа шамдуун гараһан Аламжа үргэлжэ хара үүлэндэ һарын халхалуулһан харанхы һүни һохордоходоо, шэхэеэ шагнаархан зогсошобо. Харанхы тала дээгүүр халта юумэн һаршаганахадал гээд, Шаралдайн бууса тээшэ ошоһондол болоод, баларташаба. Хүлэйнгөө газарта хүрэһэн үгые Аламжа ойлгоногүй. Гэнтэ мэдэхэдээ, баянай тугалай байрын үбэртэ гүйжэ ерээд байба. Эцдэ хонодог Жалмын абяан юундэшьеб зүүн худаг тээшээ соностожо, «Аламжа!..» гэжэ ооглоходол гээд, амаяа барюулһан юумэдэд «о-ог, а-аг!» гэһээр шэмээгүй болошоо һэн. Абяанай гараһан тээшэ шууд түргэнөөр Аламжа харайжа мэдэбэ. Гэнтэ тэрэнэй сарбуудань «түмэр гар» аһалдашаһан мэтэ байба. Уданшьегүй үүлэнэй соорхойгоор хахад һарын нюураа бултайлгахадань, түрэһэн эсэгынь гал шара нюдэн һаруул туяан соо ошо сасан байба.
- Байз!..
Дуугай байһан Аламжа гараа угза татан абажа, худагай хашааһан дээрэ бүгтэрэн хэбтэшэнэ. Гүйхэншэг худагай оёорто уһан палшаганахадал гэжэ байгаа һэн. Теэд эсэгынь шанга һабар Аламжын шэлэ хүзүүн дээрэһээ бажууддажа, хажуутээшэнь хаяжархиба.
- Бү дүтэл!
Аламжын урагшаа ябаха гэхэдэнь, Наваан-Чингис мүрыень хаагаад зогсошобо.
- Иихэдээ хүниие алажа байна гээшэ гүт?
- Юу?..
Гэнтэ мэдэхэдэнь, худагай шэнэһэн хашаадаһан Апамжын гар соо байба. Наваан-Чингисэй дахин хашхархаяа байтар, тэрэ шэнэһэн зурагад гээд, «һог» гэһэн дүлии абяан гараба. Нарын сагаанда ялаганан байгаа Наваан-Чингисэй нюдэн хилайлдажа, хүсэтэйгөөр газар тулгаад байһан хүлынь тахимаараа нугараддан, ара гэдэргээ атиралдан унашаба. Юунэйш болоһые хүсэд ойлгожо ядаһан Аламжа зоогдоһон мэтэ зогсожо байгаа һэн. Газар сохижо унаһан Наваан-Чингис дахин хүдэлбэгүй. Ялан добуун дээгүүр хара толбо татан урдаһан булин шуһаяа тохом мэтэ дэрлээд хэбтэһэн эсэгынгээ хүүр дээгүүр Аламжа алхан, худаг тээшэ харайба. Дабирхай хара үүлэн дахин һарые залгижа, газар харанхы хара нүхэн болошоо һэн. Гансал уһанай палшаганаха абяан улам түргэдэжэ, худаг соо хоёр үхэр мүргэлдэжэ байна гээшэ гү гэжэ хүнэй һанахаар байгаа бэлэй...

Үглөөнэй шаргал наранай гэрэлдэ Зуун Мүрэнэй уһан хашарһатана. Модон онгосын һэлюур татаха гэхэдээ Аламжа баруун гараа даабагүй... Үбэр дээрэнь хэбтэһэн Жалмын нюдэн нээгдэбэ. Аргаахан байрадаа эрьелдэжэ байһан онгосо дээрэһээ тэдэнэй харахада, саһан оройтой Хойморой хаданууд һэлмээр сабшуулжархиһан мэтэ самсаалтан үзэгдэнэ. «Яахамнайб? Хаана ошохобибди?..» гэһэн асуудалтгай нюдөөр нюур нюураа харалсаад, Аламжа Жалма хоёр дуугай һуубад. Гэртээ бусажа болохогүй! Эсэгэеэ сохижо алаһан хүн ямар нэрэ зүүжэ, нютагай зоной дунда ябахаб? Теэд хаана ошохо гээшэб? Тэдэнэй модон онгосо Зуун Мүрэнөөр аргаахан урдажа эхилбэ. Дуугай һууһан Аламжа Жалма хоёр бүхөөр тэбэрилдээд, үхибүүд мэтэ сурхирса уйлалдашоо һэн.
Энэ гээһэр орохо гэргүй болоһон хоёр барлагууд Байгалай үбэрөөр Баргажан хүрэтэр зониие дамжан ерэһэн юм. Аламжын үмдэжэ ябаһан хубсаһан хахаржа дууһахадань, үбсүүн дээрэнь зэд гуутай бурхан гансаараа сэрбэлзэн үлэдэг һэн. Хүн болохоһоо хойшо энэ гуутай шагса бурхан хүзүүндээ шагтагалжа ябана ха юм! Хэзээ туһалха бурхан гээшэб!.. Зула бариһан хурганиинь эдэгэжэ үгэнгүй, удаан тамална. Үнгэрхэдөө һүнидөө унтажа шадахаяа болишоо һэн. Алин гээшэб тэрэ Бодисатва бурханиинь?!
Амар мүрэнэй үмэдэхи хизаарта байгаа олон сэрэгэй зоной, мүн нүүдэл зоной хоолой тэжээхын тулада яхад, буряад нютагуудһаа аяар Амар хүрэтэр харгы хэгдэһэн юм. Баргажанда нютаглажа байһан Аламжатан аянай унаа дахажа, ойн эвенкнүүдтэ хүрэжэ ошобо. Шодогор отог соо үбэл зунгүй байдаг эвенкнүудээр нүхэсэжэ, гэргүй болоһон Аламжа агнуури хэжэ хоолойгоо тэжээдэг һэн. Ойн оёорто нютагтай, хэндэшье суу болоогуй эвенкнүүдэй зориг шадалые Аламжа нюдөөрөө хаража баясадаг байгаа. Харбаһан годли дээрээ хоёрдохи годлиёо буулгахаһаа гадна, буудаһан һомон дээрээ хоёрдохи һомоёо шэнгээхэ шадалтай мэргэн бууша эвенкнүүд Аламжада ехэл һайнаар хандадаг һэн. Аламжа шураи бэрхээр ойн оёороор санаар гүйлгэжэ, мэргэнээр буудажа һураба. Ангууша эвенкнуүдэар худал хуурмаггүй, хэды эбтэй һуубашье, Жалма Аламжа хоёр уйдажа эхилээ һэн. Үргэн ногоон талань, Түнхэнэй хүүюур уһаниинь тэдэнэй зүрхэндэ мартагданагүй ха юм. Нэгэтэ Аламжа атагай арһа наймаатай Читын город ерэжэ, тэндэ Агын буряадуудаар золгоһон байгаа. Тиигэжэ Ага худар нүүшоо бэлэй. Тэрэ гэһээр Намдаг баянай адуушан болоод үзөө. Ойдо мүнөө модо отолжошье байна. Теэд орохо гэртэй болоодүй ябана ха юм. Хамаг бүхэшүүлые хаяжа, арбан гурбадугаар Далай Ламын эльгээһэн шагналые абаха гэжэ сэдьхээд, бэеэ заһажа байһаар, нюргаа буртэшоод һууһан Аламжын нюдэд уһатана. Мүн лэ үшгэрһэн ябадалаа, долоон жэлэй турша соо үгзэхэ юумэ үзэһэнөө һанажа һууһан Жалма үбгэнэйнгөө юу бодожо байһанине таагаадхиба. Самсынгаа шагта тайлаад гуутай бурханаа хүзүүнһээ абажа, урдаа байһан модондо улгэһэн бэеэрээ Аламжа аргаахан газарта һуужа, гараа наманшалба. Жалма Булад хоёр тэрэ бурхандань баһа мургэбэд.


Үргэлжэлынь хожом гараха.
____________________________________________________________________________

(Публикация осуществляется с целью знакомства современников с произведениями Даширабдана Батожабая в цифровом варианте, исключая всяческую коммерческую выгоду, но оставляя добровольную поддержку читателей набора, корректуры, верстки текста, а также комментариев в свете нового осмысления произведения в XXI веке, а также нового перевода - моб. банк 8-924-516-81-19 карта 4276 7400 1903 8884).
Даширабдан Батожабай - национальное достояние!



Tags: Даширабдан Батожабай, Похищенное счастье, на бурятском языке
Subscribe

Recent Posts from This Journal

  • Земля на трёх китах. Куда они плывут?

    Знание – сила ? Кто бы сомневался! А логика? Ещё бы! Тогда почему? Почему? Нет, не так. Тут надо сказать, что многие известные и излечимые…

  • Понедельник, 26 октября 2020 года. Мой организм

    Хотите верьте, хотите – нет, но два с лишним года, каждое воскресение, я голодаю. Вообще-то, после 6 часов вечера и до 9-10 часов следующего…

  • Первый из первых

    Столь звучное и знаменательное словосочетание взято из речи сенатора Баира Жамсуева, с которым он выступил 26 сентября 2020 года в Агинском на…

  • Post a new comment

    Error

    default userpic
    When you submit the form an invisible reCAPTCHA check will be performed.
    You must follow the Privacy Policy and Google Terms of use.
  • 1 comment