ЦЫПЫЛМА ЯАЖА БАЗАРАА БЭДЭРБЭ...
Дайн эхилээ гэжэ талада дуулдамсаар, Цыпылма Базараа бэдэрхэеэ түхеэржэ захалба.
Тариин нуурнуудһаа ород зоной олоороо байдаг, тооһон болошоһон томо хото Шэтэ хүрэтэр тэргээр, үгышье һаа, эмээл морёор ошохоор. Тэрэ колхозой хүсэлдэ абтаһан бухаһаа шангаар бүрхирдэг, буряадуудай нэрлэдэг хара буура мэтэ талаар гүйдэг түмэр паровоз гээшэһээнь айдаг зариман иимэл аргаар ошодог байха. Тиимэ хүн хото хүрэтэр хэдэн үдэр ябажа хүрэдэг. Тэрэ паровоз гээшэһээнь айдаггүй, али мяха шүлэн ашаа багатай зариман Бооржо, Бэрхэ хүрэдэг. Тэндээ, хүлдэшөөд шэшэржэ байһан мэтэ һэжэрдэгшье һаа, дулаан вагондо һуудаг. Тэрэ зүрхэтэй, жаргалтай хүн олон тоото элдэбын хэлэтэй, хубсаһаараа эреэлжэ үзэгдэдэг хүнүүдые, хурдан гүйжэ хойно гарадаг тала, хада уулануудые, уһа голнуудые, ургажа һууһан үндэр набтар модонуудые хараһаар, һанаа амархан хото хүрэдэг. Тиимэ түргэн!
Харин тиимэ хүн ородоор дуугарха ёһотой, станцинууд дээгүүр ажаһуудаг, мяха наймаалхадаа гү, али андалдахадаа альганайнгаа эрмэгээр үбсүүгээ, гараа, хүлнүүдээ, тархяа, үшөө, хэрэгтэй һаань, хэлээ харуулдаг буряадууд мэтэ. Худалдажа абажа байһан ородуудынь наадалжа, баһажа байна гэжэ һанаха ха юм.
Цыпылма хара паровозһоо айдаггүй байгаа, Базартайгаа вагон соо һуугаад ябаһан ха юм. Гансал станциһаа холо һуудаг Цыпылма ород хэлэ мэдэхэгүй байгаа. Тэрэ ород хэлыень ехэл ухаантай хүнүүд мэдэдэг гээбы. Базар мэдэхэ. Тэрэнь, теэ, мүнөө Шэтэдэ. Цыпылма хонидоо харюулжа, энээхэн эрдэмдэ тиимэшье, бусадтай адли ухаантай бэшэ байшоо.
Базараа бэдэрхэдэнь ошолдохыень һайн хүниие – албанда ябажа ерэһэн, түриигүй сабхи үмдөөд ябадаг Болодые гуйба. Тэрэ ородуудтай хөөрэлдэжэ, Бооржын гү али Суусалай эрэшүүл мэтэ бэлиндэжэшье шададаг, хони харюулдагшье һаа, тэдээнһээ оройдоошье айдаггүй. Цыпылма энэ хүниие ехэ хүндэлдэг байгаа, тэрэнэй магтажа, һайрхажа ябадаг зан, энэньшье үнгэрнэл бэзэ гэжэ, анхарангүй үнгэргэдэг бэлэй. Болод, ехэ хотоор бэдэрхэ гэжэ түхеэржэ байһан Базарайнь нүхэр ха юм... Базаршье сэрэгэй алба хэжэ гараһаар үнинэй, ород хэлэ мэдэдэг, теэ, юундэшье юм, тэрэниие сэрэгэй албанда гурбан һарын болзороор татаһан байгаа. Апрелиин эхеэр Шэтэ ошоо һэн, мүнөө июль. Албанда байхадаа үргэлжэ бэшэжэ байдаг аад лэ, тэрэ бэшэгүүдыень үзэгтэй бэшэгтэй түрэлэйхидынь Цыпылмада уншажа үгэдэг бэлэй, харин мүнөө аниргүй, нэгэшье мэдээ үгөөгүй. Юун болоо гээшэб, Базар юундэ аниргүйб, бишыхан Загда-Хорло хүбүүхэнээ, Цыпылмагаа һанадаггүй юм гү? Тэрэм Тариингаа талада айхабтар дуратай ха юм! Тэрэниие олохо хэрэгтэй. Хото ошохо.
Дайн тиимэ үни болохогүй гэлсээ һэн, тиибэшье Базарайнгаа хойноһоо айна ха юм, харин Болод мэргэн буудагшад немецүүдые тарбага буудаһандал буудаха гэжэ энеэнэ. Тиигэжэ хэлэхэ ехэл нүгэл байха даа, бурхан эсэргүү ама алдагшадые хүлисэхэгүй байжа болохо, харин Цыпылма Болод тээшэ хараад лэ, аниргүй үлэбэ. Танилнуудтаа хэлэжэ хэер эрьеэ гаргуулаа. Цыпылма Базараа олонол бэд даа, тэрэнь хониной мяха үнинэй эдеэгүй байһан байха. Мяханайнгаа заримыень хотодо худалдажа болохо, буряадууд ородуудтаа үргэлжэ худалдажа байдаг ха юм, үлэһыень Болодтойгоо харгыдаа эдихэ, замай хүнүүдээр хубаалдаха.
Мяха ехые шанаа, хошхоног, шуһа шудхажа шанаа. Өөрөөшье гоёлойнгоо хубсаһа үмдөө. Дээрэһээ доошоо үргэн болоһон, жомбогор нюуртай нарин шарайтай, халта бүхэтэр хамар, мойһон хара нюдэн, зураһан мэтэ нимгэн уралнууд. Тэргээр ерэһэн Болод тэрэнэй зээ хоёрые харалгы шарайтай, нарин, уян матаргайтай, улаан сасагтай ногоон шобхо малгайтай, угалзатай хүхэ торгон, бүһэлүүрһээ доошоо хонхо шэнги, тэрлигтэй. Бэеэр багахан, туранхай Болод шангаар эльгэ хатажа, удаань бардамханаар хэлэбэ:
– Ши, Цыпылма, тэнэгши! Ород дэгэл, малгай үмдэ. Иигээд хото соогуур ябаха муухай. Ородууд хургаараа заажа, энеэлдэхэ даа!
Үндэр Цыпылма бардамлаһан Болод үндэр зээ хоёр тээшэ гайхангяар хаража, хонгёохоноор хэлэбэ:
– Юундэ муухай болооб? Ород хубсаһан оодон, хүйтэн. Тэрлиг гоё, зохид. Тэрлигээ үмдэхэдөө газар дээрэ бүхөөр байһан шэнги бологшоб. Базаршье баяртай байха. Тиимэ гү, хүбүүхэн?
Айлшадай хүл доогуур эрьелдэжэ байһан заахан Загда-Хорлын толгой үнсэбэ. Хүбүүн хүгшэн эжытэеэ үлэнэ.
– Зай, яадаг юмши, яба-ээ иигээд. Гансал шамтай хото соогуур ябахадам, танил ородуудтайгаа, ноёдтой уулзахадамни, намдал таагүй, – гэжэ боро костюм, хара үмдэ, түриигүй бэхихэн сабхи үмдэһэн Болод һанаа алдаба. Томо, түхэреэн толгой дээрэнь арһан кепкэ, тэрэ байд гээд лэ сарбуугайнгаа алталмал сагаа харана, томоотойхоноор тойрожо харасагаана. Станци хүрэтэр холо, зээнь яаража эхилбэ...
– Юунэйхиие эды ехэ мяха абаба гээшэбибди? Базар албанда, тэдэнииешни тэндэнь һайнаар хооллуулдаг, – гэжэ Бооржо ошоһон замда ороод ябахадаа тэргэ дээрээ Болод хэлэнэ.
Харанхы һүни, ялагар, нарихан һара талые гэрэлтүүлнэгүй, гэбэшье зээнь олоной ябадаг энэ зам һайн мэдэхэ. Цыпылма һэгшэнги, абяагүй. Мэнэ Базартайгаа уулзаха. Цыпылма һанаагаа зобоһоноо мэдүүлхэгүй, хэлэхэшьегүй. Үбгэниинь ухаантай, шамбай, үгэшьегүй ойлгохо.
– Улаан Арми фашис Германиие шинии Базаршьегүй бута сохихо. Юунһээ айнабши? – гэжэ Болод бодолоо тайлбарилна.
Энэм баһа нөө немецүүдээ, тарбагаяа хэлэжэ захалхань гэжэ залхуурһан Цыпылма арһан туламайнгаа уялаа тайлаба.
– Эдеэлэе, тэндээ хүрөөд, бултыень Базарай нүхэдтэ үгэхэбди, – гэжэ дурадхаба.
Амаараа дүүрэн юумэтэй Болод бурханда эсэргүү юумэ хэлэбэгүй.
Үүр сайжа байхада тэдэнэр Бооржо хүрэжэ ерэбэд. Болод биледүүдые абаба. Нэгэ мэшээгтэй, хоёр томо фанерэ шумадаантай вагон руу оробод. Элдэбын хүнүүд иишэ тиишээ һүндэлнэд, барандаа шахуу ородоор хөөрэлдэнэд, буряадуудшье харагдана. Сэрэгэй зон олон. Хүнүүд энеэлдэнэ, хашхаралдана, тамхи татанад. Тэнгэридэ үүлэн бэшэ, утаан хэбэртэй.
Вагоной сахаригууд нэгэ жэгдээр тоншожо дуулдана. Цыпылма сонходо, сайража захалһан үглөөнэй бүрүүл руу хараад һууна. Түргэн үнгэржэ хэбтэһэн тала ааляар һэринэ, холуур, хүхэрэн, хаданууд, ой үнгэрнэ, горход ялалзажа харагдана. Наран гараба, гүйжэ ябаһан байгаали улаан шара үнгөөр будагдана. Хажуудань Болод ород эрэшүүлтэй хөөрэлдэнэ, нэгэ тээ буряадаар хөөрэлдэхэ дуулдана. Вагон томо үлгы мэтэ нэгэ жэгдэ хэлбэлзэнэ. Цыпылма амтатайхан зөөлэн бүхэдэ абтажа эхилбэ... Үдын хойно һэрибэ. Хаанаһаашьеб хилээмэ олоһон, мяха хэршэжэ байһан Болод һэрюулбэ ха юм.
– Һэри, Цыпылма, эдеэлэе! – гэжэ һүүхирбэ. Суг ябагшадаа урина.
Шэрээ дээрэ, фанерэ шумадаанууд дээрэ үндэгэн, шэл амһартатай сай, хилээмэн, мяханай томо хэршэмэгүүд бии болобо. Хөөрэлдөөншье замханагүй.
– Дарһан! – гэжэ Болод баяртайгаар һүүхирбэ.
Юундээ һүүхирөө юм? Балгаа юм аабы? Вагоной хэлбэгэд гэхэдэ Цыпылма энеэжэрхибэ, мэнэ ииһээр Базартайгаа уулзаха! Гэнтэ вагон соо хүнүүд шууяшаба, шэнээр ороһон хүнүүдһээ юушьеб асуунад. Нэгэ хүнэй гарта һонин-хэблэл бии болобо. “Брест... Минск... Киев... Бүһэлэгдөө” – гэһэн үгэнүүдэй дуулдахань олон болоно. Болод сагаашье харахаяа болинхой, сэдьхэлынь хөөрэжэ, ойлгожо ядангяар ородуудые шарайшална. Цыпылмагай урдуур һанаа зобоһон нюурнууд.
– Юун болоо юм, Болод? – гэжэ тэсэнгүй асууба.
– Немецүүд олон хотонуудые абаа, манай сэрэгшэдые олоор бүһэлжэ абаа гэжэ хүнүүд хэлэнэ, – гэжэ Болод, алталмал сагаашье ог таһа мартажархинхай, һүүхиржэ хэлэбэ...
Цыпылма сошоһон абяа гаргаба. Дайн удаан соо үргэлжэлхэгүй гэлсээ ха юм. Эндэ юумэ хэлэһэнэй хэрэггүй, абяагүй байгаад лэ, хэхэ хэрэгтэй. Базарые дайнда абаашаха, тэндэ алахадаашье болоно ааб даа. Бүхы юумэн юундэ иимэ муугаар боложо байна гээшэб даа. Һанааниинь зобошобо, хажуудань Болод, ородууд юуб даа, хөөрэлдэнэд, бүхы юумэн нэгэ үргэлжэ хүүеэн соо шэнгэнэ. Юунэй хүүеэн, юундэ шууяха юм. Намдуухан байха хэрэгтэй, хатуу, бэе бэендээ туһалжа, хүндэ ушарай болоходо... Сонхын саагуур ой үнгэрнэ, тииһээр модон гэрнүүд бии боложо, поезд ябадалаа аалин болгобо.
Станци дээрэ хуугайлһан паровозууд, хара утаан. Зоной олон эндэ, сүхэрһэн һамгадай уйлалдаан, сэрэгшэдэй хүлгөөн, вагонуудые залгаха абяанууд. Цыпылма Болод хоёр шоргоолжоной үүр мэтэ бусалжа байһан зоной дундуур арай, хабшуулдан барин, гудамжада гарабад. Хараашалхадань наһатай, сула уршалаа болошоһон уляаһадһаа ута һүүдэр һуунагтана, шорой тооһон, халуун.
– Сэрэгэй комиссариат ошоё, – гэжэ Болод шиидэнгеэр хэлээд, гэнтэ сагаа һанаандаа оруулан, тэрээнээ ялас гүүлэжэ хараад:
– Пять шасов. Нишево, успем... – гэжэ ородоор гүбэрбэ.
Тиигээд лэ шорой, элһэн гудамжануудаар шулуун, модон гэрнүүдэй хажуугаар ябажа ошобод. Тэдэнэй урдаһаа ябаһан хүнүүд барандаа һанаа зобонги. Хоёр дабхар, ялагар шалатай томо гэртэ бардам Болод түдэгэсэжэ абаба, бишыхан болошоһон мэтэ, дахинаа тэрэ сагаа мартажархиба.
– Ошо, эгээ ехэ ноёнһоонь Тумуров Базарые һура! – гэжэ Цыпылма хүндэ ашаагаа мүрэһөөнь абангаа, иишэ тиишээ һүндэлһэн сэрэгэй хүнүүдые харан, захиба.
Тэдэнэй зариман һонирхон, ойлгожо ядангяар Цыпылмае харанад. Болод аягүйрхэн, шумадаануудаа табяад байтараа, гэнтэ үгы болошобо. Цыпылма томо, һаруул, сагаан табсантай сонхын хажуудахи һандали дээрэ һууба. Сонхын саана һая нааша харууһа үзөөгүй саад, Цыпылма, түр зуурашье дайн, Базар тухай мартангүй, модонуудые хаража һууха мүртөө, энэ дабхарай олон үүдэнүүдһээ харасаяа һалгаанагүй. Гэнтэ, хаанаһааш юм, гартаа саарһа бариһан Болод бии болоод, Цыпылма тээшээ гүйжэ ошобо.
– Олоо гүш? – гэжэ Цыпылма баяртайгаар асууба.
Болод хүмэдхөө ниилүүлэн, түргэн хараашалаад, сухалтайгаар:
– Түргэлэ, гудамжада гарая. Эндэш томо ноёд ябана, тиихэдэ ши эндэ буряад хубсаһатай, мэшээг мяхатай һуужа һуухаш... Орон дотор хүндэ сагай болоод байһан энэ үедэ... Пахнет. Нехультурно, – гэбэ.
Тэрэ ород үгэ хэлээд, һандали тойрон хүлгэжэ эхилбэ.
– Юундэ ши минии хубсаһанда торожо унаабши! – гэжэ, торгон тэрлигээ заһан бодожо, сухалдаба. – Эндэш хүнүүд лэ ха юм, ши бидэ хоёр шэнги. Хоёр хүлтэй, хоёр гартай, энэл агаараар амилдаг... Тэрэ томо ноёншни минии Базарай хаана байһые хэлээ гү, үгы гү?
– Антипиха ошохобди, тэндэ танил зон бии, сэрэгшэдшье бии, – гэжэ Болод гомдонгёор, Цыпылмагай тэрлигһээ бажуужа газаашань шэрэнгээ, хэлэбэ. Тиигээд, бодолгото болонгёор, ородоор: – Нишево, успем, – гэжэ нэмэбэ.
Дахинаа шорой тооһон ута гудамжануудаар ябажа ошобод. Тииһээр нарһад бии болобо. Цыпылма эсэшөө, гэбэшье тэндэ, урдань Базарынь, мэшээг дороо бүхышэнхэй, үсэдөөр урагшаал ябана, үшөө Болодоо яаруулан. Бүрытэр үшөө үды.
– Улаан Арми саг зуура сухарина. Намда ноён тиигэжэ хэлээ, – гэжэ бодолгото болонгёор Болод, нарһадай доро амархаяа һуунгаа, хэлэбэ. – Гэртээ түргэн ошохо хэрэгтэй. Намда саарһанай ерэхэдэ, би гэртээ үгы байхаб. Дезертир гэхэл даа!
– Шамайе тэрэ дайнда алахадаа болохо ха юм! – гэжэ хүндөөр амилан, дайн тухай, Базар, Болод тухай, өөр тухайгаа, бишыхан хүбүүгээ һанан, сэдьхэлээ хүдэлгэн Цыпылма хэлэбэ.
– Нишево! – гэжэ Болод ородоор хэлээд, шумадаануудаа барижа, бодобо.
Тэдэ хоёрой үндэр модон харшануудай, хадхууртай шабын түмэр татаһан баханануудай хажууда хүрэжэ ошоходо, наран уляаһа, нарһадай орой алталба. Эндэ гансал сэрэгэй хүнүүд ябана, ногоон машинанууд хүнхинэлдэн, Цыпилмагай нэгэтэ Бооржын талада хараһан ута буугаа урагшань жииһэн арьяатан мэтэ машинанууд. Айдаһаниинь хүрэшэбэ, гэбэшье балай хамаархал үгыгөөр харахые оролдоно. Набтархан Болод, хоёр хүндэ шумадаан үргэжэ ябабашье, тэниижэ, маяа хүлнүүдынь сэхэржэ, алхасань тодо болобо.
– Эдэ сэрэгшэдэй эгээ ехэ ноёнһоо Тумуров Базарые асуу! – гэжэ Цыпылма, Болодой уляаһадай доро байһан һандали дээрэ һуужа, ами абажа, мэнэ һая худалдажа баһан папиросоо аһаажа, татажа һуухада хэлэбэ.
Болод бардам шарай харуулан, хүлэрһэн нюураа малгайгаараа һэбижэ, томо ноён хэбэртэй юумэн һууна. Цыпылма сухалдашаба.
– Болод, ши тэнэг хонин шэнги үсэрхэнэбши! – гэжэ хонгёохоноор, шангаар хэлэбэ. – Ошо, эгээ ехэ ноёнһоонь тэрэ нүхэрөө, минии үбгэн Тумуров Базарые асуу!
– Есть! – гэжэ Болод омогоор, ород сэрэгшэн мэтэ харюусаад, харшын ехэ үүдэнэй хажууда, ута буутай үндэр харуулшанай зогсожо байһан сагаан бишыхан гэрхэн тээшэ ошобо.
Болод сэхэ тэрээндэ дүтэлбэ. Тэрээнтэй ульгамханаар хөөрэлдэн, тэрээнээ папиросоор хүндэлбэ. Саанаһаань үшөө нэгэ сэрэгшэн гаража ерэбэ, Болод тэрээнииешье папиросоор хүндэлбэ. Үндэр сэрэгшэн Болодто юуб даа, хашхаража хэлээд, харшын нээлгэтэй үүдээр харагдажа байһан улаан, утанууд бараагууд тээшэ гүйшэбэ. Тэндэ сэрэгшэд сэрэгэй янзаар алхалалдан, һуралсал хэжэ харагданад, Цыпылма тэдээнһээ харасаяа һалгаанагүй. Тэндэ, магад, Базарынь ябаа аалам? Магад эдэ залуу сэрэгшэдтэй жагсаалда, зүрхэнэй шэмшэрмэ ород дуу дуулалдажа?
Гэнтэ баяртайгаар хашхараад, мэшээгээ мүрэ дээгүүрээ хаяжа, тэрлигэйнгээ хормойдо орёолдоһоор, гүйшэбэ. Гэрхэнэй хажууда үндэр сэрэгшэн бии болоод, хойноһоонь нэгэ буряад гүйждэ ябаба! Тэдэ Болодой хажууда тогтобод.
– Базар! – Цыпылма гүйдэл дундаа һүүхирээд, урмаа хухаран, бүдэрһэн мэтэ байшаба.
Урдань шэнэ гимнастёркатай залуухан буряад зогсожо байба. Тэрэ аягүйрхэн, үһэеэ абхуулһан туранхай тархияа эльбэжэ, зогсоно.
– Энэш баһа Тумуров Базар, – гэжэ Болод Цыпылмадаа яаран ойлгуулба, – гансал Ононой бэшэ, Суусалай. Энээнииш командирынь арбан лэ минутаар табяа...
– Абгай, би гайхаалби, эжым ерээ гэжэ һанааб, – гэжэ голхорһон сэрэгшэ гүбэрбэ.
Цыпылма хонгёогоор энеэгээд, бардамлаһан Болодые һажаан, ородоор хэлэбэ:
– Нишево!
Гэнтэ бултанда зохид болошобо. Цыпылма мэшээгээ тайлажа, бултыень уляаһан дорохи һандалида уриба. Сэрэгшэд шанаһан мяха, шудхаһан шуһа, хошхоног эдинэд. Цыпылма тэдэниие, үһэеэ абхуулһан тархинуудые, дүүрэн аматай хүхюу нюурнуудые, хаража, баярлажа байна. Мяхан гутахань гэжэ Болод дэмы айгаа. Бултанда хүрэхэ!
– Эндэш тойроод хуу сэрэгшэд! – гэжэ залуу Базар, мяха жажалан, хэлэнэ, – абгайхан, та асуусагаагты. Песчанкада олон буряадууд бэлэдхэл гарана... Тэрэ Болод тээшэ эрьелдэбэ. Нүгөөдэнь хүнһөөл һаа дээрэ Песчанкые мэдэхэб гэжэ ойлгуулан, тархияа дохибо. Удаань, хамсыгаа шамажа, удаан сагаа шэртэжэ зогсоно.
– Эдигты, эдигты. Мяхан ехэ! – гэжэ Цыпылма энеэбхилэн, сэрэгшэдые хаража, хэлэнэ.
– Абаад ошогты, нүхэдтөө абаашагты...
Буряад сэрэгшэнтэй уулзаал ха юм, тиимэһээ, энээн багаар, холо бэшэ, өөрынь Базар байһан байха.
Эдэ хоёр Болодой һайн танидаг ород айлайда хоноо. Һүниеэ дүүрэн гэрэй эзэдтэй сайлажа, мяха эдижэ, хөөрэлдэжэ хоноо.
Үглөөгүүр бодоод, дахинаа бэдэрэлгэнь эхилбэ, Тумуров Базар Антипихадашье үгы байба.
– Песчанка ошохобди, – гэжэ Болод шиидэнгеэр хэлээд, үргэлжэ хэлэдэг зангаараа, – нишево, – гэжэ нэмэбэ.
Дахинаа ой соогуур, нэгэ толгой дабажа гараад, набтархан гэрнүүдэй хажуугаар ябанад. Дахин Цыпылма модон харшануудые, адаалхай шабын түмэр, үүдэ, үүдэнэй хажуудахи гэрхэн, машинануудые, танкнуудые харана.
Нэгэ үүдэнэй хажуудахи гэрхэнэй хажууда бүдэнтэй, шара тархитай сэрэгшэн хүхюугээр асууба:
– Тумуров Базар? Энэ дороо... Золотухин! – гэжэ үүдэ руу шангаар хашхарба, – тэрэ тарган Базарые олоод ерэл даа, гүйдэлөөрөө!
Цыпилма гэнтэ хашхараад, хүдэлхөө болёод хүлеэнэ. Харалгы шарайтай Золотухин гуша тухай наһанай, бэетэйхэн буряадые абажа ерэбэ, тэрэнь һайн зангаа харуулан энеэбхилнэ. Баһал Тумуров Базар байба.
– Ононой? Би – Яруунынби, – гээд энеэнэ. Эндэ бэлэдхэл гаража, туража байнаб. Үбгэнөө бэдэрнэ гүш? Би таарахагүй гүб! – гээд, шоглон, Цыпылмае тохоногоороо түлхеэд, эмнеэд абана.
Болод шарайгаа хубилгаба. Харин Цыпылма хүхюугээр энеэшэбэ.
– Би өөрынхиеэ олохоб даа! – гэжэ хэлээд, – мяха эди, Тумуров Базар, нүхэдөө хүндэлэ. Бидэ саашаа ошохомнай. Аба аба мяханһаа, бү гайха. Дайнда, лабтай, ошохо байхаш... Алахадааш болохол! – гэбэ.
– Нишево! – гэжэ томо хасартай тарган Тумуров Базар, шудхаһан шуһанһаа ама хүрэнгөө, үргэн сээжэеэ тоншон, ородоор хэлээд, энеэбэ. – Харасная Армия всех сильней!
Цыпылма Болод хоёр сэрэгэй частьнуудые нэгэнһээ нүгөөдэдэнь хүрэн ябахадаа, хүхюу тарган сэрэгшэнээ һанан энеэлдэнэ. Үдэшэлэн тээ үшөө нэгэ Тумуров Базарые олобод. Энэнь түхэреэн томо гэдэһэтэй, наһажаал хүн байгаа. Ноён ябаһан, эндэ бэлдхэлдэ өөхэеэ гээжэ ябана, офицер ябаһан.
– Эндэ би завхоз тушаалтай хүм. Дайн, хүндэ байдал тогтоод байна. Но нишево! – гэжэ, мяха жажалан, Цыпылмае, Болодые нюдэнэйнгөө зузаан шэлнүүдэй саанаһаа харан эрид шиидэнги хэлэбэ. – Эндэ хүнгэн, колхоздо хүндэ! Мүнөө эгээл шухалань – һэргэг байха хэрэгтэй. Бэдэрэгты Базараа, олохот...
Хоёр үдэрэй туршада Цыпылма Болод хоёр Шэтые дууһан ябабад, үшөө нэгэ Тумуров Базарые хараа, харин өөһэдынхиеэ олоогүй. Гурбадахи үдэртөөш олоогүй, Үбэр-Байгалһаа татагдаһан олон буряадуудтай уулзабашье. Тэдэ бултадаа Цыпылмагай ногоон малгай хүхэ тэрлиг хоёрто баярладаг, Болодые наада баридаг байгаа.
– Мүнөө олон частьнуудые баруулжа абаашажа байна, – гэжэ тайлбарилнад, – магад, танай Базар Шэтэдэ үнинэй үгы байхадаа болоо.
– Дуулалши, Цыпылма! – гэжэ Болод дүрбэдэхи үдэртөө хэлэбэ. – Маанарта гэртээ хариха хэрэгтэй. Намайе, магад, военкомадай саарһаншье хүлеэжэ байхадаа болоо. Эндэш Японой тагнуулшад! Офицер юун гээ һэм, дуулаа бэзэш? Һэргэг байха!
– Яахаб даа, теэ, ябаял даа, – гэжэ гунигта абтаһан Цыпылма зүбшөөбэ.
Базар Шэтэдэ үгышье байжа болоо. Гэртээ ерэхэдэмни, тэндэ бэшэг байг даа? Гэнтэ һэгшэжэ, танилайнгаа поогреб сооһоо үлэһэн мяхаяа, үнэрдэжэ үзэжэ байгаад гаргажа байһан Болодоо яаруулжа захалба.
– Гутаагүйл. Вокзал дээрэ худалдахабди! – гэжэ шумадаан сооһоо мяхаяа хооһон арһан туулмаг руу хэжэ байхадаа шиидэбэ.
– Үнгэ бүриин һабуудые, шагта, шүрэ абаха хэрэгтэй, – гэжэ Цыпылма тоолоно. Болод нюдэеэ бэлтылгээд, сүхэрэн, хашхарба:
– Ямар һабууд! Ямар шүрэ! Мүнөө, оронойнгоо хүндэ байдалда ороод байхада, ши... ши... маанарта мяхаяа худалдаха хэрэгтэй!
Һүүлдэнь тэрэ алталмал сагаа бардамаар хаража, тээлмэрдээд байһан Цыпылмада ород командирнуудай сэрэгшэдтэ мэтэ захиралта үгэбэ:
– А ша-агом аарш! И рас, даба и три...
Түмэр замай буудал бусалжа байба. Һамгад хашхаралдана, уйлалдана. Паровозууд, шархатаһан мэтэ, таһалгаряагүй хуугайлнад. Тойроод гансал сэрэгшэд, сэрэгшэд, сэрэгшэд... Цыпылма тэдэниие хайрлажа харана. Тэдэ дайнда ошожо ябанад ха юм. Тэдэш тэндээ алуулхадаа болохо. Базарынь, теэ, хаана гээшэб? Магад, тэрэм энэ дэлхэй дээрэ амиды мэндэ үгы бэшэ юм бэзэ? Цыпылма хатуу һамган, шүдөө зуугаад лэ, үбгэнииень үхэл тойрожо гараһай гэжэ дотороо аниргүйхэн мүргэнэ. Хажуугаарнь улаан вагонууд тээшэ сэрэгшэд ошожол, ошожол байна, хүдэлхөөш болишоод тэдэниие хаража зогсоно.
– Цыпылма! Алим, мэшээгээ үгэл даа! – гэжэ Болод шанаһан хартаабха, һү наймаалжа байһан шабгансанарай хажууһаа һүүхирбэ.
Цыпылма гэнтэ һэгээ оробо. Мэшээгынь хаанашье үгы.
– Нойрмог! Эдэ сэрэгшэд хулуугаа бэзэ, харана гүш, эды олоороо! Мэшээгынь, ямар һайн мэшээг һэм! Хайшаа хаража байдаг хүмши?
– Абаг лэ... Шишье тиишээ ошохош, – гэжэ хэлээд, гэнтэ эеэжэ, гараараа зангаад, шангаар һүүхирбэ:
– Нишево!
Болод тэрээнээ гайхан хаража байтараа, мүн лэ энеэшэбэ.
Энэ хөөрөөмни баримтата хөөрөөн гэжэ сэхыень хэлээгүй һаамни, гүйсэд дүүрээгүй үлэшэхэ, тиимэһээ уран аргануудые хэрэглэжэ гоёонгүй дүүргэһүү.
Цыпылмагай гэртэ бэшэг хүлеэжэ байгаа. Фронт ошохо болобобди гэжэ Базар бэшэһэн байба. Тэрээнһээ бэшэгүүд Илалтын болотор ерэжэл байгаа, гансал өөрөө дайнһаа бусажа ерээгүй юм. Цыпылма хатуу эхэнэр һэн. Бүхы наһаяа гансаараа, колхозой хони харюулжа, үнгэргөө. 1980-дахи онуудай һүүл багаар Базар Цыпылма хоёрой үхибүүд, аша зээнэр Тумуров Базар 1945 оной апрелиин 27-до Берлин шадар алуулаа, Улаан Одоной орденоор шагнагдаһан байгаа гэжэ һониндо уншаа бэлэй. Тэрэ орденииень аймагай сэрэгэй комиссариадта барюулаа һэн.
Цыпылма хүгшэн наһа барааһаар үни болоо, минии түрэлэй олон хүнүүд үгы даа. Ононой, Тариин олон буряадууд. Минии түрэлхид, түрэлэйхид, танилнууднай, түрэлхидэйм намайе тойрожо эрэ болгоһон нүхэд барандаа сагаа алхажа, ондоо юртэмсэ руу ябаа. Тэдэмнай олон һэн – үзэг бэшэг мэдэхэшьгүй, дутуу ядуу мэдэхэ. Аяараа замаар юм гү, али юртэмсын ямар нэгэн хууляар би тэдээнтэй уулзаа ха юмбиб, дахинаа тэдэ зониие бодотоор харахаяа болёоб. Һүниндөө тэдэ минии ухаан бодолдо ерэдэг, намтай хөөрэлдэдэг.
Тэдээнтэй намда зохид байдаг. Тэдээнтэй болоһон бүхы ушарнууд намтайшье болоһон ха юм, тэдэ зон ямар юумэндэ дуратай һэм, бишье тэрээндэнь дуратайлби.
Зүүдэндээ би мордожо ошоһон тэдэнэй хойноһоо дабтажа энеэдэгби:
– Нишево!
1998 оной апрель
Перевод на бурятский язык Николая Шабаева.
О себе на бурятском языке:
Тариин нуурнуудһаа ород зоной олоороо байдаг, тооһон болошоһон томо хото Шэтэ хүрэтэр тэргээр, үгышье һаа, эмээл морёор ошохоор. Тэрэ колхозой хүсэлдэ абтаһан бухаһаа шангаар бүрхирдэг, буряадуудай нэрлэдэг хара буура мэтэ талаар гүйдэг түмэр паровоз гээшэһээнь айдаг зариман иимэл аргаар ошодог байха. Тиимэ хүн хото хүрэтэр хэдэн үдэр ябажа хүрэдэг. Тэрэ паровоз гээшэһээнь айдаггүй, али мяха шүлэн ашаа багатай зариман Бооржо, Бэрхэ хүрэдэг. Тэндээ, хүлдэшөөд шэшэржэ байһан мэтэ һэжэрдэгшье һаа, дулаан вагондо һуудаг. Тэрэ зүрхэтэй, жаргалтай хүн олон тоото элдэбын хэлэтэй, хубсаһаараа эреэлжэ үзэгдэдэг хүнүүдые, хурдан гүйжэ хойно гарадаг тала, хада уулануудые, уһа голнуудые, ургажа һууһан үндэр набтар модонуудые хараһаар, һанаа амархан хото хүрэдэг. Тиимэ түргэн!
Харин тиимэ хүн ородоор дуугарха ёһотой, станцинууд дээгүүр ажаһуудаг, мяха наймаалхадаа гү, али андалдахадаа альганайнгаа эрмэгээр үбсүүгээ, гараа, хүлнүүдээ, тархяа, үшөө, хэрэгтэй һаань, хэлээ харуулдаг буряадууд мэтэ. Худалдажа абажа байһан ородуудынь наадалжа, баһажа байна гэжэ һанаха ха юм.
Цыпылма хара паровозһоо айдаггүй байгаа, Базартайгаа вагон соо һуугаад ябаһан ха юм. Гансал станциһаа холо һуудаг Цыпылма ород хэлэ мэдэхэгүй байгаа. Тэрэ ород хэлыень ехэл ухаантай хүнүүд мэдэдэг гээбы. Базар мэдэхэ. Тэрэнь, теэ, мүнөө Шэтэдэ. Цыпылма хонидоо харюулжа, энээхэн эрдэмдэ тиимэшье, бусадтай адли ухаантай бэшэ байшоо.
Базараа бэдэрхэдэнь ошолдохыень һайн хүниие – албанда ябажа ерэһэн, түриигүй сабхи үмдөөд ябадаг Болодые гуйба. Тэрэ ородуудтай хөөрэлдэжэ, Бооржын гү али Суусалай эрэшүүл мэтэ бэлиндэжэшье шададаг, хони харюулдагшье һаа, тэдээнһээ оройдоошье айдаггүй. Цыпылма энэ хүниие ехэ хүндэлдэг байгаа, тэрэнэй магтажа, һайрхажа ябадаг зан, энэньшье үнгэрнэл бэзэ гэжэ, анхарангүй үнгэргэдэг бэлэй. Болод, ехэ хотоор бэдэрхэ гэжэ түхеэржэ байһан Базарайнь нүхэр ха юм... Базаршье сэрэгэй алба хэжэ гараһаар үнинэй, ород хэлэ мэдэдэг, теэ, юундэшье юм, тэрэниие сэрэгэй албанда гурбан һарын болзороор татаһан байгаа. Апрелиин эхеэр Шэтэ ошоо һэн, мүнөө июль. Албанда байхадаа үргэлжэ бэшэжэ байдаг аад лэ, тэрэ бэшэгүүдыень үзэгтэй бэшэгтэй түрэлэйхидынь Цыпылмада уншажа үгэдэг бэлэй, харин мүнөө аниргүй, нэгэшье мэдээ үгөөгүй. Юун болоо гээшэб, Базар юундэ аниргүйб, бишыхан Загда-Хорло хүбүүхэнээ, Цыпылмагаа һанадаггүй юм гү? Тэрэм Тариингаа талада айхабтар дуратай ха юм! Тэрэниие олохо хэрэгтэй. Хото ошохо.
Дайн тиимэ үни болохогүй гэлсээ һэн, тиибэшье Базарайнгаа хойноһоо айна ха юм, харин Болод мэргэн буудагшад немецүүдые тарбага буудаһандал буудаха гэжэ энеэнэ. Тиигэжэ хэлэхэ ехэл нүгэл байха даа, бурхан эсэргүү ама алдагшадые хүлисэхэгүй байжа болохо, харин Цыпылма Болод тээшэ хараад лэ, аниргүй үлэбэ. Танилнуудтаа хэлэжэ хэер эрьеэ гаргуулаа. Цыпылма Базараа олонол бэд даа, тэрэнь хониной мяха үнинэй эдеэгүй байһан байха. Мяханайнгаа заримыень хотодо худалдажа болохо, буряадууд ородуудтаа үргэлжэ худалдажа байдаг ха юм, үлэһыень Болодтойгоо харгыдаа эдихэ, замай хүнүүдээр хубаалдаха.
Мяха ехые шанаа, хошхоног, шуһа шудхажа шанаа. Өөрөөшье гоёлойнгоо хубсаһа үмдөө. Дээрэһээ доошоо үргэн болоһон, жомбогор нюуртай нарин шарайтай, халта бүхэтэр хамар, мойһон хара нюдэн, зураһан мэтэ нимгэн уралнууд. Тэргээр ерэһэн Болод тэрэнэй зээ хоёрые харалгы шарайтай, нарин, уян матаргайтай, улаан сасагтай ногоон шобхо малгайтай, угалзатай хүхэ торгон, бүһэлүүрһээ доошоо хонхо шэнги, тэрлигтэй. Бэеэр багахан, туранхай Болод шангаар эльгэ хатажа, удаань бардамханаар хэлэбэ:
– Ши, Цыпылма, тэнэгши! Ород дэгэл, малгай үмдэ. Иигээд хото соогуур ябаха муухай. Ородууд хургаараа заажа, энеэлдэхэ даа!
Үндэр Цыпылма бардамлаһан Болод үндэр зээ хоёр тээшэ гайхангяар хаража, хонгёохоноор хэлэбэ:
– Юундэ муухай болооб? Ород хубсаһан оодон, хүйтэн. Тэрлиг гоё, зохид. Тэрлигээ үмдэхэдөө газар дээрэ бүхөөр байһан шэнги бологшоб. Базаршье баяртай байха. Тиимэ гү, хүбүүхэн?
Айлшадай хүл доогуур эрьелдэжэ байһан заахан Загда-Хорлын толгой үнсэбэ. Хүбүүн хүгшэн эжытэеэ үлэнэ.
– Зай, яадаг юмши, яба-ээ иигээд. Гансал шамтай хото соогуур ябахадам, танил ородуудтайгаа, ноёдтой уулзахадамни, намдал таагүй, – гэжэ боро костюм, хара үмдэ, түриигүй бэхихэн сабхи үмдэһэн Болод һанаа алдаба. Томо, түхэреэн толгой дээрэнь арһан кепкэ, тэрэ байд гээд лэ сарбуугайнгаа алталмал сагаа харана, томоотойхоноор тойрожо харасагаана. Станци хүрэтэр холо, зээнь яаража эхилбэ...
– Юунэйхиие эды ехэ мяха абаба гээшэбибди? Базар албанда, тэдэнииешни тэндэнь һайнаар хооллуулдаг, – гэжэ Бооржо ошоһон замда ороод ябахадаа тэргэ дээрээ Болод хэлэнэ.
Харанхы һүни, ялагар, нарихан һара талые гэрэлтүүлнэгүй, гэбэшье зээнь олоной ябадаг энэ зам һайн мэдэхэ. Цыпылма һэгшэнги, абяагүй. Мэнэ Базартайгаа уулзаха. Цыпылма һанаагаа зобоһоноо мэдүүлхэгүй, хэлэхэшьегүй. Үбгэниинь ухаантай, шамбай, үгэшьегүй ойлгохо.
– Улаан Арми фашис Германиие шинии Базаршьегүй бута сохихо. Юунһээ айнабши? – гэжэ Болод бодолоо тайлбарилна.
Энэм баһа нөө немецүүдээ, тарбагаяа хэлэжэ захалхань гэжэ залхуурһан Цыпылма арһан туламайнгаа уялаа тайлаба.
– Эдеэлэе, тэндээ хүрөөд, бултыень Базарай нүхэдтэ үгэхэбди, – гэжэ дурадхаба.
Амаараа дүүрэн юумэтэй Болод бурханда эсэргүү юумэ хэлэбэгүй.
Үүр сайжа байхада тэдэнэр Бооржо хүрэжэ ерэбэд. Болод биледүүдые абаба. Нэгэ мэшээгтэй, хоёр томо фанерэ шумадаантай вагон руу оробод. Элдэбын хүнүүд иишэ тиишээ һүндэлнэд, барандаа шахуу ородоор хөөрэлдэнэд, буряадуудшье харагдана. Сэрэгэй зон олон. Хүнүүд энеэлдэнэ, хашхаралдана, тамхи татанад. Тэнгэридэ үүлэн бэшэ, утаан хэбэртэй.
Вагоной сахаригууд нэгэ жэгдээр тоншожо дуулдана. Цыпылма сонходо, сайража захалһан үглөөнэй бүрүүл руу хараад һууна. Түргэн үнгэржэ хэбтэһэн тала ааляар һэринэ, холуур, хүхэрэн, хаданууд, ой үнгэрнэ, горход ялалзажа харагдана. Наран гараба, гүйжэ ябаһан байгаали улаан шара үнгөөр будагдана. Хажуудань Болод ород эрэшүүлтэй хөөрэлдэнэ, нэгэ тээ буряадаар хөөрэлдэхэ дуулдана. Вагон томо үлгы мэтэ нэгэ жэгдэ хэлбэлзэнэ. Цыпылма амтатайхан зөөлэн бүхэдэ абтажа эхилбэ... Үдын хойно һэрибэ. Хаанаһаашьеб хилээмэ олоһон, мяха хэршэжэ байһан Болод һэрюулбэ ха юм.
– Һэри, Цыпылма, эдеэлэе! – гэжэ һүүхирбэ. Суг ябагшадаа урина.
Шэрээ дээрэ, фанерэ шумадаанууд дээрэ үндэгэн, шэл амһартатай сай, хилээмэн, мяханай томо хэршэмэгүүд бии болобо. Хөөрэлдөөншье замханагүй.
– Дарһан! – гэжэ Болод баяртайгаар һүүхирбэ.
Юундээ һүүхирөө юм? Балгаа юм аабы? Вагоной хэлбэгэд гэхэдэ Цыпылма энеэжэрхибэ, мэнэ ииһээр Базартайгаа уулзаха! Гэнтэ вагон соо хүнүүд шууяшаба, шэнээр ороһон хүнүүдһээ юушьеб асуунад. Нэгэ хүнэй гарта һонин-хэблэл бии болобо. “Брест... Минск... Киев... Бүһэлэгдөө” – гэһэн үгэнүүдэй дуулдахань олон болоно. Болод сагаашье харахаяа болинхой, сэдьхэлынь хөөрэжэ, ойлгожо ядангяар ородуудые шарайшална. Цыпылмагай урдуур һанаа зобоһон нюурнууд.
– Юун болоо юм, Болод? – гэжэ тэсэнгүй асууба.
– Немецүүд олон хотонуудые абаа, манай сэрэгшэдые олоор бүһэлжэ абаа гэжэ хүнүүд хэлэнэ, – гэжэ Болод, алталмал сагаашье ог таһа мартажархинхай, һүүхиржэ хэлэбэ...
Цыпылма сошоһон абяа гаргаба. Дайн удаан соо үргэлжэлхэгүй гэлсээ ха юм. Эндэ юумэ хэлэһэнэй хэрэггүй, абяагүй байгаад лэ, хэхэ хэрэгтэй. Базарые дайнда абаашаха, тэндэ алахадаашье болоно ааб даа. Бүхы юумэн юундэ иимэ муугаар боложо байна гээшэб даа. Һанааниинь зобошобо, хажуудань Болод, ородууд юуб даа, хөөрэлдэнэд, бүхы юумэн нэгэ үргэлжэ хүүеэн соо шэнгэнэ. Юунэй хүүеэн, юундэ шууяха юм. Намдуухан байха хэрэгтэй, хатуу, бэе бэендээ туһалжа, хүндэ ушарай болоходо... Сонхын саагуур ой үнгэрнэ, тииһээр модон гэрнүүд бии боложо, поезд ябадалаа аалин болгобо.
Станци дээрэ хуугайлһан паровозууд, хара утаан. Зоной олон эндэ, сүхэрһэн һамгадай уйлалдаан, сэрэгшэдэй хүлгөөн, вагонуудые залгаха абяанууд. Цыпылма Болод хоёр шоргоолжоной үүр мэтэ бусалжа байһан зоной дундуур арай, хабшуулдан барин, гудамжада гарабад. Хараашалхадань наһатай, сула уршалаа болошоһон уляаһадһаа ута һүүдэр һуунагтана, шорой тооһон, халуун.
– Сэрэгэй комиссариат ошоё, – гэжэ Болод шиидэнгеэр хэлээд, гэнтэ сагаа һанаандаа оруулан, тэрээнээ ялас гүүлэжэ хараад:
– Пять шасов. Нишево, успем... – гэжэ ородоор гүбэрбэ.
Тиигээд лэ шорой, элһэн гудамжануудаар шулуун, модон гэрнүүдэй хажуугаар ябажа ошобод. Тэдэнэй урдаһаа ябаһан хүнүүд барандаа һанаа зобонги. Хоёр дабхар, ялагар шалатай томо гэртэ бардам Болод түдэгэсэжэ абаба, бишыхан болошоһон мэтэ, дахинаа тэрэ сагаа мартажархиба.
– Ошо, эгээ ехэ ноёнһоонь Тумуров Базарые һура! – гэжэ Цыпылма хүндэ ашаагаа мүрэһөөнь абангаа, иишэ тиишээ һүндэлһэн сэрэгэй хүнүүдые харан, захиба.
Тэдэнэй зариман һонирхон, ойлгожо ядангяар Цыпылмае харанад. Болод аягүйрхэн, шумадаануудаа табяад байтараа, гэнтэ үгы болошобо. Цыпылма томо, һаруул, сагаан табсантай сонхын хажуудахи һандали дээрэ һууба. Сонхын саана һая нааша харууһа үзөөгүй саад, Цыпылма, түр зуурашье дайн, Базар тухай мартангүй, модонуудые хаража һууха мүртөө, энэ дабхарай олон үүдэнүүдһээ харасаяа һалгаанагүй. Гэнтэ, хаанаһааш юм, гартаа саарһа бариһан Болод бии болоод, Цыпылма тээшээ гүйжэ ошобо.
– Олоо гүш? – гэжэ Цыпылма баяртайгаар асууба.
Болод хүмэдхөө ниилүүлэн, түргэн хараашалаад, сухалтайгаар:
– Түргэлэ, гудамжада гарая. Эндэш томо ноёд ябана, тиихэдэ ши эндэ буряад хубсаһатай, мэшээг мяхатай һуужа һуухаш... Орон дотор хүндэ сагай болоод байһан энэ үедэ... Пахнет. Нехультурно, – гэбэ.
Тэрэ ород үгэ хэлээд, һандали тойрон хүлгэжэ эхилбэ.
– Юундэ ши минии хубсаһанда торожо унаабши! – гэжэ, торгон тэрлигээ заһан бодожо, сухалдаба. – Эндэш хүнүүд лэ ха юм, ши бидэ хоёр шэнги. Хоёр хүлтэй, хоёр гартай, энэл агаараар амилдаг... Тэрэ томо ноёншни минии Базарай хаана байһые хэлээ гү, үгы гү?
– Антипиха ошохобди, тэндэ танил зон бии, сэрэгшэдшье бии, – гэжэ Болод гомдонгёор, Цыпылмагай тэрлигһээ бажуужа газаашань шэрэнгээ, хэлэбэ. Тиигээд, бодолгото болонгёор, ородоор: – Нишево, успем, – гэжэ нэмэбэ.
Дахинаа шорой тооһон ута гудамжануудаар ябажа ошобод. Тииһээр нарһад бии болобо. Цыпылма эсэшөө, гэбэшье тэндэ, урдань Базарынь, мэшээг дороо бүхышэнхэй, үсэдөөр урагшаал ябана, үшөө Болодоо яаруулан. Бүрытэр үшөө үды.
– Улаан Арми саг зуура сухарина. Намда ноён тиигэжэ хэлээ, – гэжэ бодолгото болонгёор Болод, нарһадай доро амархаяа һуунгаа, хэлэбэ. – Гэртээ түргэн ошохо хэрэгтэй. Намда саарһанай ерэхэдэ, би гэртээ үгы байхаб. Дезертир гэхэл даа!
– Шамайе тэрэ дайнда алахадаа болохо ха юм! – гэжэ хүндөөр амилан, дайн тухай, Базар, Болод тухай, өөр тухайгаа, бишыхан хүбүүгээ һанан, сэдьхэлээ хүдэлгэн Цыпылма хэлэбэ.
– Нишево! – гэжэ Болод ородоор хэлээд, шумадаануудаа барижа, бодобо.
Тэдэ хоёрой үндэр модон харшануудай, хадхууртай шабын түмэр татаһан баханануудай хажууда хүрэжэ ошоходо, наран уляаһа, нарһадай орой алталба. Эндэ гансал сэрэгэй хүнүүд ябана, ногоон машинанууд хүнхинэлдэн, Цыпилмагай нэгэтэ Бооржын талада хараһан ута буугаа урагшань жииһэн арьяатан мэтэ машинанууд. Айдаһаниинь хүрэшэбэ, гэбэшье балай хамаархал үгыгөөр харахые оролдоно. Набтархан Болод, хоёр хүндэ шумадаан үргэжэ ябабашье, тэниижэ, маяа хүлнүүдынь сэхэржэ, алхасань тодо болобо.
– Эдэ сэрэгшэдэй эгээ ехэ ноёнһоо Тумуров Базарые асуу! – гэжэ Цыпылма, Болодой уляаһадай доро байһан һандали дээрэ һуужа, ами абажа, мэнэ һая худалдажа баһан папиросоо аһаажа, татажа һуухада хэлэбэ.
Болод бардам шарай харуулан, хүлэрһэн нюураа малгайгаараа һэбижэ, томо ноён хэбэртэй юумэн һууна. Цыпылма сухалдашаба.
– Болод, ши тэнэг хонин шэнги үсэрхэнэбши! – гэжэ хонгёохоноор, шангаар хэлэбэ. – Ошо, эгээ ехэ ноёнһоонь тэрэ нүхэрөө, минии үбгэн Тумуров Базарые асуу!
– Есть! – гэжэ Болод омогоор, ород сэрэгшэн мэтэ харюусаад, харшын ехэ үүдэнэй хажууда, ута буутай үндэр харуулшанай зогсожо байһан сагаан бишыхан гэрхэн тээшэ ошобо.
Болод сэхэ тэрээндэ дүтэлбэ. Тэрээнтэй ульгамханаар хөөрэлдэн, тэрээнээ папиросоор хүндэлбэ. Саанаһаань үшөө нэгэ сэрэгшэн гаража ерэбэ, Болод тэрээнииешье папиросоор хүндэлбэ. Үндэр сэрэгшэн Болодто юуб даа, хашхаража хэлээд, харшын нээлгэтэй үүдээр харагдажа байһан улаан, утанууд бараагууд тээшэ гүйшэбэ. Тэндэ сэрэгшэд сэрэгэй янзаар алхалалдан, һуралсал хэжэ харагданад, Цыпылма тэдээнһээ харасаяа һалгаанагүй. Тэндэ, магад, Базарынь ябаа аалам? Магад эдэ залуу сэрэгшэдтэй жагсаалда, зүрхэнэй шэмшэрмэ ород дуу дуулалдажа?
Гэнтэ баяртайгаар хашхараад, мэшээгээ мүрэ дээгүүрээ хаяжа, тэрлигэйнгээ хормойдо орёолдоһоор, гүйшэбэ. Гэрхэнэй хажууда үндэр сэрэгшэн бии болоод, хойноһоонь нэгэ буряад гүйждэ ябаба! Тэдэ Болодой хажууда тогтобод.
– Базар! – Цыпылма гүйдэл дундаа һүүхирээд, урмаа хухаран, бүдэрһэн мэтэ байшаба.
Урдань шэнэ гимнастёркатай залуухан буряад зогсожо байба. Тэрэ аягүйрхэн, үһэеэ абхуулһан туранхай тархияа эльбэжэ, зогсоно.
– Энэш баһа Тумуров Базар, – гэжэ Болод Цыпылмадаа яаран ойлгуулба, – гансал Ононой бэшэ, Суусалай. Энээнииш командирынь арбан лэ минутаар табяа...
– Абгай, би гайхаалби, эжым ерээ гэжэ һанааб, – гэжэ голхорһон сэрэгшэ гүбэрбэ.
Цыпылма хонгёогоор энеэгээд, бардамлаһан Болодые һажаан, ородоор хэлэбэ:
– Нишево!
Гэнтэ бултанда зохид болошобо. Цыпылма мэшээгээ тайлажа, бултыень уляаһан дорохи һандалида уриба. Сэрэгшэд шанаһан мяха, шудхаһан шуһа, хошхоног эдинэд. Цыпылма тэдэниие, үһэеэ абхуулһан тархинуудые, дүүрэн аматай хүхюу нюурнуудые, хаража, баярлажа байна. Мяхан гутахань гэжэ Болод дэмы айгаа. Бултанда хүрэхэ!
– Эндэш тойроод хуу сэрэгшэд! – гэжэ залуу Базар, мяха жажалан, хэлэнэ, – абгайхан, та асуусагаагты. Песчанкада олон буряадууд бэлэдхэл гарана... Тэрэ Болод тээшэ эрьелдэбэ. Нүгөөдэнь хүнһөөл һаа дээрэ Песчанкые мэдэхэб гэжэ ойлгуулан, тархияа дохибо. Удаань, хамсыгаа шамажа, удаан сагаа шэртэжэ зогсоно.
– Эдигты, эдигты. Мяхан ехэ! – гэжэ Цыпылма энеэбхилэн, сэрэгшэдые хаража, хэлэнэ.
– Абаад ошогты, нүхэдтөө абаашагты...
Буряад сэрэгшэнтэй уулзаал ха юм, тиимэһээ, энээн багаар, холо бэшэ, өөрынь Базар байһан байха.
Эдэ хоёр Болодой һайн танидаг ород айлайда хоноо. Һүниеэ дүүрэн гэрэй эзэдтэй сайлажа, мяха эдижэ, хөөрэлдэжэ хоноо.
Үглөөгүүр бодоод, дахинаа бэдэрэлгэнь эхилбэ, Тумуров Базар Антипихадашье үгы байба.
– Песчанка ошохобди, – гэжэ Болод шиидэнгеэр хэлээд, үргэлжэ хэлэдэг зангаараа, – нишево, – гэжэ нэмэбэ.
Дахинаа ой соогуур, нэгэ толгой дабажа гараад, набтархан гэрнүүдэй хажуугаар ябанад. Дахин Цыпылма модон харшануудые, адаалхай шабын түмэр, үүдэ, үүдэнэй хажуудахи гэрхэн, машинануудые, танкнуудые харана.
Нэгэ үүдэнэй хажуудахи гэрхэнэй хажууда бүдэнтэй, шара тархитай сэрэгшэн хүхюугээр асууба:
– Тумуров Базар? Энэ дороо... Золотухин! – гэжэ үүдэ руу шангаар хашхарба, – тэрэ тарган Базарые олоод ерэл даа, гүйдэлөөрөө!
Цыпилма гэнтэ хашхараад, хүдэлхөө болёод хүлеэнэ. Харалгы шарайтай Золотухин гуша тухай наһанай, бэетэйхэн буряадые абажа ерэбэ, тэрэнь һайн зангаа харуулан энеэбхилнэ. Баһал Тумуров Базар байба.
– Ононой? Би – Яруунынби, – гээд энеэнэ. Эндэ бэлэдхэл гаража, туража байнаб. Үбгэнөө бэдэрнэ гүш? Би таарахагүй гүб! – гээд, шоглон, Цыпылмае тохоногоороо түлхеэд, эмнеэд абана.
Болод шарайгаа хубилгаба. Харин Цыпылма хүхюугээр энеэшэбэ.
– Би өөрынхиеэ олохоб даа! – гэжэ хэлээд, – мяха эди, Тумуров Базар, нүхэдөө хүндэлэ. Бидэ саашаа ошохомнай. Аба аба мяханһаа, бү гайха. Дайнда, лабтай, ошохо байхаш... Алахадааш болохол! – гэбэ.
– Нишево! – гэжэ томо хасартай тарган Тумуров Базар, шудхаһан шуһанһаа ама хүрэнгөө, үргэн сээжэеэ тоншон, ородоор хэлээд, энеэбэ. – Харасная Армия всех сильней!
Цыпылма Болод хоёр сэрэгэй частьнуудые нэгэнһээ нүгөөдэдэнь хүрэн ябахадаа, хүхюу тарган сэрэгшэнээ һанан энеэлдэнэ. Үдэшэлэн тээ үшөө нэгэ Тумуров Базарые олобод. Энэнь түхэреэн томо гэдэһэтэй, наһажаал хүн байгаа. Ноён ябаһан, эндэ бэлдхэлдэ өөхэеэ гээжэ ябана, офицер ябаһан.
– Эндэ би завхоз тушаалтай хүм. Дайн, хүндэ байдал тогтоод байна. Но нишево! – гэжэ, мяха жажалан, Цыпылмае, Болодые нюдэнэйнгөө зузаан шэлнүүдэй саанаһаа харан эрид шиидэнги хэлэбэ. – Эндэ хүнгэн, колхоздо хүндэ! Мүнөө эгээл шухалань – һэргэг байха хэрэгтэй. Бэдэрэгты Базараа, олохот...
Хоёр үдэрэй туршада Цыпылма Болод хоёр Шэтые дууһан ябабад, үшөө нэгэ Тумуров Базарые хараа, харин өөһэдынхиеэ олоогүй. Гурбадахи үдэртөөш олоогүй, Үбэр-Байгалһаа татагдаһан олон буряадуудтай уулзабашье. Тэдэ бултадаа Цыпылмагай ногоон малгай хүхэ тэрлиг хоёрто баярладаг, Болодые наада баридаг байгаа.
– Мүнөө олон частьнуудые баруулжа абаашажа байна, – гэжэ тайлбарилнад, – магад, танай Базар Шэтэдэ үнинэй үгы байхадаа болоо.
– Дуулалши, Цыпылма! – гэжэ Болод дүрбэдэхи үдэртөө хэлэбэ. – Маанарта гэртээ хариха хэрэгтэй. Намайе, магад, военкомадай саарһаншье хүлеэжэ байхадаа болоо. Эндэш Японой тагнуулшад! Офицер юун гээ һэм, дуулаа бэзэш? Һэргэг байха!
– Яахаб даа, теэ, ябаял даа, – гэжэ гунигта абтаһан Цыпылма зүбшөөбэ.
Базар Шэтэдэ үгышье байжа болоо. Гэртээ ерэхэдэмни, тэндэ бэшэг байг даа? Гэнтэ һэгшэжэ, танилайнгаа поогреб сооһоо үлэһэн мяхаяа, үнэрдэжэ үзэжэ байгаад гаргажа байһан Болодоо яаруулжа захалба.
– Гутаагүйл. Вокзал дээрэ худалдахабди! – гэжэ шумадаан сооһоо мяхаяа хооһон арһан туулмаг руу хэжэ байхадаа шиидэбэ.
– Үнгэ бүриин һабуудые, шагта, шүрэ абаха хэрэгтэй, – гэжэ Цыпылма тоолоно. Болод нюдэеэ бэлтылгээд, сүхэрэн, хашхарба:
– Ямар һабууд! Ямар шүрэ! Мүнөө, оронойнгоо хүндэ байдалда ороод байхада, ши... ши... маанарта мяхаяа худалдаха хэрэгтэй!
Һүүлдэнь тэрэ алталмал сагаа бардамаар хаража, тээлмэрдээд байһан Цыпылмада ород командирнуудай сэрэгшэдтэ мэтэ захиралта үгэбэ:
– А ша-агом аарш! И рас, даба и три...
Түмэр замай буудал бусалжа байба. Һамгад хашхаралдана, уйлалдана. Паровозууд, шархатаһан мэтэ, таһалгаряагүй хуугайлнад. Тойроод гансал сэрэгшэд, сэрэгшэд, сэрэгшэд... Цыпылма тэдэниие хайрлажа харана. Тэдэ дайнда ошожо ябанад ха юм. Тэдэш тэндээ алуулхадаа болохо. Базарынь, теэ, хаана гээшэб? Магад, тэрэм энэ дэлхэй дээрэ амиды мэндэ үгы бэшэ юм бэзэ? Цыпылма хатуу һамган, шүдөө зуугаад лэ, үбгэнииень үхэл тойрожо гараһай гэжэ дотороо аниргүйхэн мүргэнэ. Хажуугаарнь улаан вагонууд тээшэ сэрэгшэд ошожол, ошожол байна, хүдэлхөөш болишоод тэдэниие хаража зогсоно.
– Цыпылма! Алим, мэшээгээ үгэл даа! – гэжэ Болод шанаһан хартаабха, һү наймаалжа байһан шабгансанарай хажууһаа һүүхирбэ.
Цыпылма гэнтэ һэгээ оробо. Мэшээгынь хаанашье үгы.
– Нойрмог! Эдэ сэрэгшэд хулуугаа бэзэ, харана гүш, эды олоороо! Мэшээгынь, ямар һайн мэшээг һэм! Хайшаа хаража байдаг хүмши?
– Абаг лэ... Шишье тиишээ ошохош, – гэжэ хэлээд, гэнтэ эеэжэ, гараараа зангаад, шангаар һүүхирбэ:
– Нишево!
Болод тэрээнээ гайхан хаража байтараа, мүн лэ энеэшэбэ.
Энэ хөөрөөмни баримтата хөөрөөн гэжэ сэхыень хэлээгүй һаамни, гүйсэд дүүрээгүй үлэшэхэ, тиимэһээ уран аргануудые хэрэглэжэ гоёонгүй дүүргэһүү.
Цыпылмагай гэртэ бэшэг хүлеэжэ байгаа. Фронт ошохо болобобди гэжэ Базар бэшэһэн байба. Тэрээнһээ бэшэгүүд Илалтын болотор ерэжэл байгаа, гансал өөрөө дайнһаа бусажа ерээгүй юм. Цыпылма хатуу эхэнэр һэн. Бүхы наһаяа гансаараа, колхозой хони харюулжа, үнгэргөө. 1980-дахи онуудай һүүл багаар Базар Цыпылма хоёрой үхибүүд, аша зээнэр Тумуров Базар 1945 оной апрелиин 27-до Берлин шадар алуулаа, Улаан Одоной орденоор шагнагдаһан байгаа гэжэ һониндо уншаа бэлэй. Тэрэ орденииень аймагай сэрэгэй комиссариадта барюулаа һэн.
Цыпылма хүгшэн наһа барааһаар үни болоо, минии түрэлэй олон хүнүүд үгы даа. Ононой, Тариин олон буряадууд. Минии түрэлхид, түрэлэйхид, танилнууднай, түрэлхидэйм намайе тойрожо эрэ болгоһон нүхэд барандаа сагаа алхажа, ондоо юртэмсэ руу ябаа. Тэдэмнай олон һэн – үзэг бэшэг мэдэхэшьгүй, дутуу ядуу мэдэхэ. Аяараа замаар юм гү, али юртэмсын ямар нэгэн хууляар би тэдээнтэй уулзаа ха юмбиб, дахинаа тэдэ зониие бодотоор харахаяа болёоб. Һүниндөө тэдэ минии ухаан бодолдо ерэдэг, намтай хөөрэлдэдэг.
Тэдээнтэй намда зохид байдаг. Тэдээнтэй болоһон бүхы ушарнууд намтайшье болоһон ха юм, тэдэ зон ямар юумэндэ дуратай һэм, бишье тэрээндэнь дуратайлби.
Зүүдэндээ би мордожо ошоһон тэдэнэй хойноһоо дабтажа энеэдэгби:
– Нишево!
1998 оной апрель
Перевод на бурятский язык Николая Шабаева.
О себе на бурятском языке: